Dopamine en verslaving: waarom het middel meer belooft dan het geeft

Je komt het woord overal tegen: bij scrollen, gamen, alcohol en drugs. Daardoor kan het lijken alsof ieder sterk verlangen een kwestie van dopamine is. De werkelijkheid is ingewikkelder. Voor het begrijpen van gebruik is vooral één onderscheid nuttig: iets sterk willen en ervan genieten zijn niet hetzelfde.

In dit artikel

• Wat is dopamine?
• Gaat dopamine over genieten of over willen?
• Wat gebeurt er met dopamine als je vaak gebruikt?
• Waarom belooft het middel meer dan het geeft?
• Waarom voelt een gewone dag zonder middel zo vlak?
• Bestaat dopamine verslaving, en werkt een dopamine detox?
• Wat betekent dit voor stoppen?
• Wanneer heb je hulp nodig?
• Veelgestelde vragen

Wat is dopamine?

Dopamine is een neurotransmitter, een stof waarmee zenuwcellen signalen doorgeven. Het is betrokken bij verschillende functies, waaronder beweging, motivatie en leren. In uitleg over verslaving gaat het meestal over de rol binnen hersennetwerken die met beloning en het zoeken daarnaar samenhangen.

Die netwerken helpen om ervaringen belangrijk te vinden en gedrag te herhalen. Denk aan eten of contact met anderen. Ze werken samen met onder meer geheugen, aandacht en het omgaan met spanning. Er is dus geen los knopje in je hersenen dat simpelweg geluk aan- of uitzet.

Alcohol en verschillende drugs beïnvloeden deze processen, elk op hun eigen manier. De koppeling tussen het middel, het effect en de omgeving waarin je gebruikt kan daardoor sterk worden. Dat is één van de manieren waarop gebruik steeds meer aandacht kan gaan vragen.

Gaat dopamine over genieten of over willen?

Onderzoek van onder anderen Kent Berridge en Terry Robinson maakt onderscheid tussen ‘wanting’ en ‘liking’: gemotiveerd zijn om iets te krijgen en het plezier dat je eraan beleeft. Dopamine is vooral belangrijk voor onderdelen van het willen en het leren rond beloning. Daarmee is niet gezegd dat verlangen en plezier volledig gescheiden of eenvoudig te meten zijn.

Een plek, geur of situatie kan al betekenis krijgen doordat je die met gebruik hebt leren verbinden. Trek kan dus opkomen voordat je iets neemt. Dat verlangen kan sterk zijn, terwijl je tegelijk heel goed weet dat je niet wilt gebruiken.

Misschien herken je dat de voorbereiding veel spanning of verwachting oproept, maar het gebruik zelf tegenvalt. Dat verschil past bij het onderscheid tussen willen en genieten. Je kunt uit zo’n ervaring alleen niet afleiden hoeveel dopamine er bij jou vrijkomt.

Wat gebeurt er met dopamine als je vaak gebruikt?

Bij herhaald gebruik kunnen hersennetwerken zich aanpassen. Jellinek en NIDA beschrijven onder meer veranderingen in de gevoeligheid voor beloning. Tolerantie betekent dat je van een middel meer nodig kunt hebben voor hetzelfde effect. Die aanpassingen verschillen per middel en persoon en zijn niet uitsluitend tot dopamine te herleiden.

Daarbij kunnen gewone activiteiten minder bevredigend gaan voelen. Je hebt bijvoorbeeld minder belangstelling voor een wandeling of een gesprek. Dat kan met gebruik samenhangen, maar zegt op zichzelf niets over je dopaminereceptoren. Ook slaap, stress of psychische klachten kunnen invloed hebben op wat je beleeft.

Tegelijk kunnen herinneringen en situaties die bij gebruik horen veel aantrekkingskracht houden. Zo kan een vertrouwde plek trek oproepen, ook wanneer je langere tijd niet hebt gebruikt. Dat maakt duidelijk waarom minder plezier in gebruik niet automatisch betekent dat het verlangen weg is.

Waarom belooft het middel meer dan het geeft?

Verlangen en plezier lopen niet altijd gelijk op. Je kunt sterk naar een middel toegetrokken worden en tijdens of na het gebruik merken dat het minder geeft dan je verwachtte. Dat betekent niet dat iedere gebruikservaring hetzelfde verloopt of dat een middel nooit prettig voelt.

Binnen het traject noemen we wat je ervan verwacht de belofte. Misschien verwacht je rust, ontspanning of even afstand van je zorgen. Je onderzoekt vervolgens wat er werkelijk gebeurde, inclusief de tijd na het eerste effect. ‘Belofte’ is hierbij een begrip uit de methode, geen naam voor een afzonderlijk hersenproces.

Denk bijvoorbeeld terug aan een eerdere keer: waar hoopte je op, hoe was het tijdens het gebruik en hoe voelde je je later? Je hoeft niet opnieuw te gebruiken om dat te onderzoeken. Het gaat om een vollediger beeld van de ervaring die je al kent.

Sterk naar iets verlangen vertelt niet hoeveel plezier je er uiteindelijk aan zult beleven.

Online traject · elf lessen

Van verslaving naar vrij leven

In het online traject werk je aan stoppen met verslaving door de belofte van gebruik te onderzoeken. Wat verwacht je ervan, en wat krijg je er over de hele ervaring voor terug?

€197 Bekijk het traject →

Waarom voelt een gewone dag zonder middel zo vlak?

Na stoppen kunnen motivatie en plezier een tijd anders aanvoelen. Aanpassingen door het gebruik, ontwenningsklachten en het wegvallen van routines kunnen meespelen. Dat gevoel kun je niet betrouwbaar verklaren als alleen ‘te weinig dopamine’.

Herstel is mogelijk, maar verloopt niet bij iedereen hetzelfde en heeft geen vaste termijn. Aanhoudende somberheid of nergens meer plezier aan beleven verdient aandacht. Wacht dan niet maanden af in de veronderstelling dat je alleen op herstel van dopamine hoeft te wachten; bespreek het met je huisarts.

In de methode gebruiken we het woord basislijn voor hoe een gewone dag doorgaans voelt: je rust, energie en stemming. Je kunt daarin veranderingen gaan merken. Het is een manier om je ervaring te beschrijven, geen maat voor je dopamineniveau of een garantie dat klachten vanzelf verdwijnen.

Bestaat dopamine verslaving, en werkt een dopamine detox?

‘Dopamineverslaving’ is geen officiële diagnose. Het woord wordt vaak gebruikt wanneer iemand steeds opnieuw naar een belonende activiteit grijpt. Dat zegt nog niet of er sprake is van een verslaving. Wel kunnen middelengebruik en bepaald gedrag problematisch worden en reden zijn om hulp te zoeken.

Bij een ‘dopaminedetox’ lijkt het soms alsof je dopamine kunt verwijderen of je hersenen in een paar dagen kunt resetten. Zo werkt deze lichaamseigen signaalstof niet. Tijdelijk afstand nemen van een activiteit kan helpen om je gewoonten te bekijken, maar dat is iets anders dan dopamine ontgiften. Vermijd zelfbedachte detoxplannen bij middelen waarvan ontwenning gevaarlijk kan zijn.

Wat betekent dit voor stoppen?

De uitleg over dopamine kan helpen begrijpen waarom verlangen hardnekkig kan zijn. Ze betekent niet dat verandering onmogelijk is, maar ook niet dat een nieuwe gedachte ieder lichamelijk proces meteen verandert. Afhankelijk van je situatie kunnen medische zorg, behandeling en andere steun nodig zijn.

Binnen onze methode richten we ons op het deel waarin je steeds nee probeert te zeggen tegen iets dat aantrekkelijk blijft. Dat kan een vermoeiende onderhandeling worden. Meer over die benadering lees je in wilskracht werkt niet. Het is geen bewijs dat wilskracht of bestaande behandelingen voor iedereen zinloos zijn.

Door je verwachtingen naast je ervaringen te leggen, kan veranderen wat je aan het middel denkt te hebben. Het doel is dat niet gebruiken steeds meer aansluit bij je eigen keuze. Trek kan desondanks terugkomen; dat doet een eerder inzicht niet teniet en kan aanleiding zijn om extra hulp te zoeken.

Wanneer heb je hulp nodig?

Overleg vóór een verandering met je huisarts als je langdurig of zwaar gebruikt. Plotseling stoppen met alcohol, GHB of slaap- en kalmeringsmiddelen kan bij afhankelijkheid gevaarlijk zijn. Ook bij opioïden is begeleiding belangrijk. Een uitleg over dopamine vertelt je niet of zelfstandig stoppen medisch veilig is.

Bespreek somberheid, angst, lusteloosheid of verlies van plezier met je huisarts als je er last van blijft houden of niet goed kunt functioneren. Bij gedachten aan zelfdoding kun je 113 bellen of contact zoeken via 113.nl. Bel 112 bij direct gevaar.

Meer over hersenen en hulp bij gebruik lees je bij Jellinek en Thuisarts. Voor het onderscheid tussen willen en genieten zie ook het onderzoeksoverzicht van Berridge en collega’s. NIDA geeft aanvullende uitleg over middelen en hersennetwerken.

Veelgestelde vragen

Wat is dopamine?

Dopamine is een signaalstof waarmee zenuwcellen communiceren. Het heeft verschillende functies, waaronder beweging, motivatie en leren rond beloning. Het is meer dan een stof die alleen voor geluk zorgt.

Wat doet dopamine bij verslaving?

Het speelt een rol in hoe gebruik en bijbehorende situaties belangrijk en aantrekkelijk worden. Bij herhaald gebruik kunnen hersennetwerken veranderen. Verslaving heeft daarnaast lichamelijke, psychische en sociale kanten; dopamine verklaart niet alles.

Is dopamine een gelukstof?

Dat woord is te eenvoudig. Dopamine is belangrijk bij motivatie en het leren over beloningen. De plezierervaring zelf hangt samen met meer processen. Sterk verlangen hoeft daardoor niet hetzelfde te zijn als veel genieten.

Bestaat dopamineverslaving?

Het is geen officiële diagnose en je bent niet verslaafd aan dopamine als stof. Middelengebruik en sommige vormen van gedrag kunnen wel problematisch of verslavend worden. Voor beoordeling telt het patroon en de invloed op je leven.

Herstelt het dopaminesysteem na stoppen?

Herstel van hersenfuncties is mogelijk, maar de mate en het tempo verschillen per middel en persoon. Er is geen vaste resetdatum. Laat aanhoudende somberheid of verlies van plezier beoordelen in plaats van die klachten zelf aan dopamine toe te schrijven.

Wat doet dopamine?

Dopamine is een stof waarmee zenuwcellen signalen doorgeven. Het speelt onder meer een rol bij beweging, motivatie en leren wat de moeite waard is. Bij verslaving gaat het vooral om het willen: dopamine helpt dat je iets gaat zoeken en herhalen, niet zozeer dat je ervan geniet.

Helpt een dopamine detox bij stoppen?

Een tijd minder prikkels kan rust geven, maar het is geen reset van je brein. Herstel na stoppen verloopt per persoon en per middel anders en heeft geen vaste datum. Dat een gewone dag in het begin vlak voelt, hoort daarbij. Wat je met die lege uren kunt doen, staat in verveling na stoppen.