Gedrag van een verslaafde: wat je ziet, en waar het vandaan komt

Misschien merk je dat kleine dingen niet meer bij elkaar passen. Een uitleg verandert, een afspraak gaat opnieuw niet door of een gewoon gesprek eindigt ineens in boosheid. Dan is het verleidelijk om te zoeken naar één verklaring. Die is er meestal niet. Dit artikel helpt je onderscheid te maken tussen wat je ziet, wat je daarover vermoedt en waar jij zelf een grens mag trekken.

In dit artikel

• Hoe gedraagt iemand met een verslaving zich?
• Waarom liegt iemand die gebruikt, ook tegen mensen van wie hij houdt?
• Waarom komt hetzelfde gedrag steeds terug?
• Hoe denkt iemand die gebruikt over zichzelf?
• Wat zeg je tegen iemand die gebruikt, en wat werkt zelden?
• Wat als hij geen hulp wil?
• Wat kun je voor jezelf doen?
• Wanneer is er medisch gevaar?
• Veelgestelde vragen

Hoe gedraagt iemand met een verslaving zich?

Naasten noemen vaak onduidelijkheid over hoeveel en wanneer iemand gebruikt, afspraken die niet doorgaan, prikkelbaarheid of terugtrekken uit gewone gesprekken. Ook kunnen er beloftes worden gedaan die later niet worden nagekomen. Zulke veranderingen kunnen bij problematisch gebruik passen, maar ze bewijzen geen verslaving en kunnen ook andere oorzaken hebben.

Het beeld verschilt per persoon, middel en situatie. Alcohol, cocaïne, wiet en slaapmiddelen hebben niet dezelfde werking en kunnen dus ook ander gedrag geven. Tegelijk zie je bij verschillende middelen een vergelijkbaar patroon ontstaan: het gebruik en het herstellen nemen steeds meer ruimte in, waardoor andere afspraken of relaties naar de achtergrond schuiven.

Soms lijkt een dag achteraf helemaal rond het gebruik te zijn georganiseerd. Dat kan bewust gebeuren, maar ook geleidelijk en zonder dat iemand zichzelf zo ziet. Probeer daarom niet ieder afgezegd plan als bewijs te behandelen. Kijk liever naar terugkerende patronen en naar de gevolgen die je werkelijk kunt waarnemen.

Waarom liegt iemand die gebruikt, ook tegen mensen van wie hij houdt?

Er is niet één reden waarom iemand over gebruik liegt. Schaamte, angst voor ruzie of verlies, de wens om door te kunnen gebruiken en het zelf nog niet onder ogen willen zien kunnen allemaal meespelen. Alcohol en drugs kunnen bovendien het geheugen en het inschattingsvermogen beïnvloeden. Soms wordt iemand ook heel bewust misleid.

Je kunt dus niet van buitenaf weten welke reden op dat moment geldt. Wel is duidelijk dat vragen over aantallen snel veranderen in een discussie over wat waar is. Daardoor raakt de belangrijkste vraag uit beeld: wat doet het gebruik met hem, met jou en met jullie contact?

Een mogelijke verklaring maakt de leugen niet minder pijnlijk en neemt de verantwoordelijkheid niet weg. Eerlijkheid kun je niet afdwingen. Je kunt wel een rustig moment kiezen, concreet zeggen wat je hebt waargenomen en duidelijk maken wat jij nodig hebt om contact of vertrouwen mogelijk te houden.

Waarom komt hetzelfde gedrag steeds terug?

Gedrag kan terugkomen doordat meerdere dingen elkaar versterken. In het traject noemen we dat de cirkel: er is een aanleiding, een verwachting over wat het middel zal doen, het gebruik zelf, de uitwerking en daarna een conclusie over jezelf of de situatie. Dit is een manier om een patroon te onderzoeken, geen medische diagnose die voor iedereen precies hetzelfde verloopt.

Iemand kan bijvoorbeeld gaan geloven dat ontspannen, slapen of contact maken zonder het middel niet lukt. Gebruik lijkt die overtuiging op korte termijn te bevestigen, terwijl de gevolgen later juist nieuwe spanning, schaamte of problemen geven. Die gevolgen kunnen weer een aanleiding voor een volgende ronde worden.

Gesprekken lopen ook vast doordat jullie naar verschillende momenten kijken. Jij ziet misschien de gemiste afspraak, het geld of de ochtend erna. De ander denkt op dat moment vooral aan de rust of verdoving die het middel beloofde. Dat verschil helpt verklaren waarom jullie langs elkaar heen praten. Het betekent niet dat geen van beiden verantwoordelijkheid draagt.

De rechterkolom geeft mogelijkheden, geen conclusies. Alleen de persoon zelf kan vertellen wat er werkelijk speelde. En ook wanneer je begrijpt waar gedrag vandaan komt, mag je grenzen stellen aan liegen, dreigen, geweld, geldproblemen of andere schade.

Online traject · elf lessen

Van verslaving naar vrij leven

Dit traject is bedoeld voor iemand die zelf naar het gebruik wil kijken. In elf lessen onderzoekt diegene wat het middel belooft, wat de hele cirkel kost en welke keuze werkelijk past. Het is geen middel waarmee een naaste iemand anders kan veranderen.

€197 Bekijk het traject →

Hoe denkt iemand die gebruikt over zichzelf?

Dat kun je niet aan de buitenkant zien. Sommige mensen schamen zich en zijn hard voor zichzelf. Anderen houden de gevolgen op afstand of vinden oprecht dat hun omgeving overdrijft. Die twee kanten kunnen ook naast elkaar bestaan: op het ene moment spijt, op het andere moment ontkenning.

Bij veel mensen speelt een verwachting mee als: zonder dit kan ik niet ontspannen, slapen of de dag aan. Zo'n gedachte kan heel werkelijk voelen, ook al is het geen vaststaand feit over wie iemand is. Stoppen betekent dan niet alleen een middel laten staan, maar ook opnieuw ontdekken hoe die momenten zonder gebruik kunnen verlopen.

Daarom is het verstandig voorzichtig te zijn met invullen wat iemand diep vanbinnen denkt. Vraag ernaar en luister naar het antwoord, zonder schadelijk gedrag goed te praten. Meer over hoe zulke overtuigingen een rol kunnen spelen staat in wat verslaving is, en of het een ziekte is.

Wat zeg je tegen iemand die gebruikt, en wat werkt zelden?

Kies bij voorkeur een rustig moment waarop de ander niet onder invloed is. Benoem één of twee concrete dingen die je hebt gezien en spreek vanuit jezelf: “Ik merk dat afspraken vaker niet doorgaan en ik maak me zorgen.” Dat geeft meer kans op een gesprek dan een diagnose, verwijt of ondervraging.

Vraag open wat het middel voor hem doet en wat hij er zelf lastig aan vindt. Luisteren betekent niet dat je het ermee eens bent. Het helpt wel om niet vast te lopen in een strijd over het precieze aantal glazen, pillen of momenten, terwijl het patroon en de gevolgen al duidelijk zijn.

Zeg ook eerlijk wat voor jou niet langer gaat. Een grens gaat over wat jij doet, niet over wat je de ander dwingt te doen. Bijvoorbeeld: “Ik leen je geen geld meer” of “Als je onder invloed bent, rijd ik niet met je mee.” Geen enkele formulering garandeert dat iemand hulp wil, maar een rustige en duidelijke benadering kan wel verschil maken.

Je kunt eerlijk zeggen wat je ziet, zonder te doen alsof jij precies weet wat er in de ander omgaat.

Wat als hij geen hulp wil?

Je kunt iemand niet dwingen gemotiveerd te raken. Dat betekent niet dat je helemaal geen invloed hebt. De manier waarop je praat, reageert op kleine positieve stappen en grenzen stelt kan de kans vergroten dat iemand zelf naar het gebruik gaat kijken. Methoden zoals CRAFT voor naasten zijn daar speciaal voor ontwikkeld.

Probeer niet ieder gesprek opnieuw te voeren, maar beschouw één gesprek ook niet als je enige kans. Je kunt op een rustig moment terugkomen op wat je ziet, hulp concreet aanbieden en tegelijk voorkomen dat je dagen volledig om zijn gebruik gaan draaien.

Je mag stoppen met dingen die jij niet langer kunt dragen, zoals geld lenen, liegen voor de ander of steeds afspraken afzeggen namens hem. Doe dat niet als straf, maar als duidelijke grens. Wat passend en veilig is, hangt af van de situatie; bij een minderjarige, een afhankelijk gezinslid of acuut gevaar gelden andere verantwoordelijkheden. In verslaafde zoon loslaten en verslaafde partner staat per situatie hoe dat eruitziet.

Wat kun je voor jezelf doen?

Je hoeft niet te wachten tot de ander hulp aanneemt voordat jij steun mag zoeken. Juist wanneer je veel controleert, opvangt of piekert, kan een gesprek voor jezelf helpen om weer onderscheid te maken tussen wat van jou is en wat niet.

Praktisch kan dat betekenen dat je iemand in vertrouwen neemt, advies vraagt over een veilige grens en je eigen dagen niet volledig laat bepalen door hoe zijn dag verloopt. Bij Jellinek en Drugsinfo kun je als naaste zelf terecht, ook wanneer de ander niet in behandeling is.

Begrijpen dat verslavingsgedrag meer oorzaken kan hebben, kan wat afstand geven. Het ontslaat de ander niet van verantwoordelijkheid en vraagt ook niet dat jij alles blijft verdragen. Waarom streng toespreken of een beroep op wilskracht vaak niet genoeg is, lees je in waarom wilskracht meestal niet genoeg is.

Wanneer is er medisch gevaar?

Bel 112 bij bewusteloosheid, een epileptische aanval, blauwe lippen, een afwijkende of ontbrekende ademhaling, of wanneer iemand niet wakker te krijgen is. Volg de aanwijzingen van de meldkamer. Ademt iemand niet normaal, start dan met reanimeren. Ademt iemand wel normaal, houd de luchtweg vrij; leg de persoon op de zij als er braaksel is of dreigt. Blijf erbij.

Bij langdurig of zwaar gebruik van alcohol kan plotseling stoppen een ernstig onthoudingssyndroom veroorzaken. Langdurig gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen vraagt vaak om geleidelijke afbouw in overleg met een arts. Ontwenning van GHB kan ernstig en soms levensbedreigend zijn. Ontgifting van opioïden hoort doorgaans begeleid te worden. Stoppen op eigen houtje is bij deze middelen niet zonder risico.

Na een periode zonder gebruik kan de tolerantie lager zijn. Een hoeveelheid die eerder werd gebruikt kan dan gevaarlijker zijn; bij opioïden is het risico op een dodelijke overdosis na abstinentie verhoogd. Betrouwbare uitleg staat bij Thuisarts. Dit traject vervangt geen medische afbouw, acute psychiatrische zorg, crisisinterventie of traumabehandeling.

Veelgestelde vragen

Hoe gedraagt een verslaafde zich?

Dat verschilt per persoon, middel en situatie. Mogelijke signalen zijn onduidelijkheid over gebruik, afspraken die niet doorgaan, prikkelbaarheid, terugtrekken en beloftes die niet worden nagekomen. Geen van deze gedragingen bewijst op zichzelf dat iemand verslaafd is.

Waarom liegt iemand met een verslaving?

Schaamte, angst voor conflict of verlies, de wens om te blijven gebruiken en het zelf nog niet onder ogen willen zien kunnen meespelen. Soms wordt iemand bewust misleid en soms beïnvloedt het middel het geheugen of de inschatting. Een mogelijke verklaring maakt liegen niet minder pijnlijk of aanvaardbaar.

Wat zeg je tegen iemand die verslaafd is?

Kies een rustig moment waarop de ander niet onder invloed is. Benoem concrete waarnemingen, spreek vanuit jezelf en stel open vragen over wat het gebruik geeft en kost. Zeg ook duidelijk wat jij wel en niet kunt dragen. Zo'n gesprek kan ruimte geven, maar biedt geen garantie dat iemand hulp wil.

Wat als een verslaafde geen hulp wil?

Je kunt hulp niet afdwingen, maar je bent niet zonder invloed. Een rustige benadering, positieve stappen erkennen en heldere grenzen kunnen helpen; CRAFT leert naasten hoe zij dit kunnen aanpakken. Zoek ook steun voor jezelf en bel 112 bij acuut gevaar.

Hoe denkt iemand met een verslaving over zichzelf?

Dat kun je niet van buitenaf weten. Schaamte en zelfkritiek kunnen meespelen, maar ook ontkenning, bagatelliseren of het gevoel dat de omgeving overdrijft. Vraag ernaar zonder voor de ander in te vullen wat hij denkt.

Is dit gedrag een karakterkwestie?

Dat kun je uit het gedrag alleen niet concluderen. Middelwerking, ontwenning, trek, schaamte, stress en de situatie kunnen gedrag beïnvloeden. Dat helpt om het te begrijpen, maar de ander blijft verantwoordelijk voor schadelijk gedrag en jij mag daar grenzen aan stellen.