Hoe weet je of je verslaafd bent aan je medicijnen?

De twijfel ontstaat vaak langzaam. Een recept is een paar keer verlengd, je let steeds nauwkeuriger op de voorraad of je merkt dat je niet helemaal open bent over wat je werkelijk neemt. Geen van die signalen bewijst op zichzelf dat je verslaafd bent. Samen kunnen ze wel reden zijn om eerlijker te kijken.

In dit artikel

• Aan welke medicijnen kun je verslaafd raken?
• Waarom merken mensen dit vaak zo laat?
• Wanneer is een medicijn meer dan een medicijn geworden?
• Hoe snel gaat dat eigenlijk?
• Waarom werkt schaamte hier andersom?
• Waarom kun je hier niet zomaar mee stoppen?
• Wat kun je doen als je denkt dat het is verschoven?
• Wanneer moet je naar een arts?
• Veelgestelde vragen

Aan welke medicijnen kun je verslaafd raken?

Bij medicijnverslaving gaat het vooral om drie groepen. Ze werken niet hetzelfde en de risico’s verschillen, maar ze kunnen naast de oorspronkelijke klacht ook invloed krijgen op hoe je je door een dag of avond heen voelt.

Per groep ligt het net anders, en daar gaan drie aparte stukken over: is oxazepam verslavend, verslaafd aan pijnstillers en hoe weet je of je verslaafd bent aan ritalin. Dit stuk gaat over wat ze delen.

Waarom merken mensen dit vaak zo laat?

Omdat het gebruik begon met een begrijpelijke en vaak medische reden. Wie langdurig een slaap- of kalmeringsmiddel gebruikt, kan zichzelf daarom blijven zien als iemand die medicatie nodig heeft voor een aanhoudende klacht. De mogelijkheid dat er daarnaast afhankelijkheid is ontstaan, blijft dan gemakkelijk buiten beeld.

Dat is geen vreemde gedachte. Er was tenslotte een reden om te beginnen: slecht slapen, pijn na een operatie of een diagnose waarvoor behandeling nodig was. Een medicijn kan nog steeds een medische functie hebben, terwijl je lichaam er afhankelijk van is geworden of het gebruik een andere plek heeft gekregen.

De verschuiving kan bovendien stil verlopen. Er hoeft geen duidelijke avond te zijn waarop alles misging. Het kan gaan om iets minder effect, iets vaker innemen of steeds meer onrust bij de gedachte dat de medicatie opraakt. Daardoor wordt het patroon soms pas laat zichtbaar.

Wanneer is een medicijn meer dan een medicijn geworden?

Niet door één gebruiksmoment, maar doordat de functie geleidelijk verandert. Een medicijn is bijvoorbeeld niet alleen meer bedoeld voor pijn of slaap, maar wordt ook iets om spanning te dempen, een moeilijke avond door te komen of ergens tegenop te kunnen.

De hoeveelheid alleen geeft daarom geen volledig antwoord. Iemand kan tijdelijk een hogere dosis nodig hebben binnen een medisch behandelplan, terwijl een ander binnen het voorschrift toch merkt dat de medicatie emotioneel steeds belangrijker wordt. Ook controleverlies, afwijken van afspraken en doorgaan ondanks nadelen tellen mee.

Vraag jezelf daarom niet alleen af hoeveel je neemt. Kijk ook waarvoor je het neemt, of je nog volgens de afspraken gebruikt, hoeveel aandacht de voorraad krijgt en wat je merkt wanneer een dosis later komt of uitblijft.

Online traject · elf lessen

Van verslaving naar vrij leven

Het online traject waarmee je stopt met je verslaving, niet op wilskracht maar doordat je ziet wat het middel je belooft en wat de hele ronde je kost. Naast de afbouw die je met je arts regelt, niet in plaats daarvan.

€197 Bekijk het traject →

Hoe snel gaat dat eigenlijk?

Sneller dan de meeste mensen denken, en dat komt doordat het middel zelf minder gaat doen. Jellinek noemt twee termijnen: bij dagelijks gebruik van slaapmiddelen nemen de effecten al na twee weken af, en bij kalmeringsmiddelen begint het effect na ongeveer acht weken af te nemen.

Daar zit de stille verschuiving. Het middel werkt minder goed, de klacht is er nog, en er zit ruimte in het voorschrift. Elke stap daarin is redelijk. Pas een half jaar later valt de lijn op.

Bij zware pijnstillers loopt het nog een slag anders, want daar kan het lichaam bij langdurig gebruik gevoeliger worden voor pijn in plaats van minder gevoelig. Dan lijkt meer pijnstilling logisch, terwijl juist die verhoging het probleem groter kan maken.

Waarom werkt schaamte hier andersom?

Medicatie is voorgeschreven om te helpen. Juist daardoor kan schaamte ontstaan wanneer het gebruik anders is gaan voelen. Misschien denk je dat je ondankbaar bent, je aanstelt of zelf iets verkeerd hebt gedaan. Die gedachten kunnen het gesprek met je arts onnodig lang uitstellen.

Je hoeft zelf niet eerst te bepalen of het officieel een verslaving is. Vertellen wat er feitelijk gebeurt is genoeg: hoeveel je neemt, wanneer je afwijkt van het voorschrift en wat je merkt zonder het middel. Daarmee kan je arts veel meer dan met een etiket.

Door herhaling kan een overtuiging ontstaan als: blijkbaar red ik het niet zonder. Dat is geen diagnose en ook geen bewijs dat je zwak bent. Het is wel een gedachte die het volgende gebruik vanzelfsprekender kan maken. Over hoe dat werkt gaat wat is verslaving, en is het een ziekte.

Waarom kun je hier niet zomaar mee stoppen?

Omdat het lichaam zich heeft aangepast, en dat terugdraaien moet geleidelijk. Bij slaap- en kalmeringsmiddelen en bij opioïden kan plotseling stoppen gevaarlijk zijn. Dit is het deel waarop geen enkele uitzondering bestaat: dit doe je met je arts.

Jellinek beschrijft vier manieren van afbouwen: overschakelen naar een middel met een langere werkingsduur en dan geleidelijk afbouwen, stap voor stap verlagen en per stap wachten tot de verschijnselen weg zijn, afbouwen met aanvullende behandeling, of ontgiften in een kliniek. De tweede manier kan langer dan een jaar duren.

Twee dingen die er eerlijk bij horen. Ook bij geleidelijk afbouwen treden onthoudingsverschijnselen op, en de oorspronkelijke klachten kunnen tijdelijk heviger terugkomen. Dat laatste voelt als bewijs dat je het middel nodig hebt, en dat is precies het moment waarop mensen stoppen met afbouwen. Wat er lichamelijk gebeurt bij het stoppen van middelen staat in wat er in je lichaam gebeurt als je stopt.

Wat kun je doen als je denkt dat het is verschoven?

Vertel de arts die het voorschrijft zo precies mogelijk wat je werkelijk neemt. Noem de hoeveelheid, de momenten en eventuele afwijkingen van het voorschrift. Je hoeft het niet eerst op te lossen of netjes uit te leggen voordat je dat gesprek mag voeren.

Dat gesprek kan spannend voelen, maar het geeft je arts de informatie die nodig is om veilig mee te denken. Misschien moet er iets veranderen aan het middel, de dosering of het afbouwschema. Zonder het werkelijke gebruik blijft alleen het recept op papier zichtbaar.

Ga niet zelf minderen om te testen of je het zonder kunt. Kies een rustig moment om met je arts een veilige route te bespreken. Daarnaast kun je onderzoeken welke verwachting rond het middel is ontstaan en wat de hele ronde van innemen, uitwerken en opnieuw nodig hebben je kost.

Wanneer moet je naar een arts?

Bij langdurig gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen vraagt stoppen vaak om geleidelijke afbouw in overleg met een arts. Ontgifting van opioïden hoort doorgaans begeleid te worden. Bij langdurig of zwaar gebruik van alcohol kan plotseling stoppen een ernstig onthoudingssyndroom veroorzaken, en ontwenning van GHB kan ernstig en soms levensbedreigend zijn. Overleg met je huisarts voordat je iets verandert.

Bel 112 bij bewusteloosheid, een insult, een trage of onregelmatige ademhaling of blauwe lippen. Combineer deze medicijnen nooit met alcohol of met elkaar zonder dat je arts het weet, want die combinatie kan de ademhaling onderdrukken. Heb je een tijd niet gebruikt, dan is je tolerantie gedaald en kan je oude hoeveelheid gevaarlijk zijn.

Betrouwbare uitleg staat bij Jellinek over slaap- en kalmeringsmiddelen, bij Jellinek over afbouwen en bij Thuisarts. Dit traject vervangt geen medische afbouw, acute psychiatrische zorg, crisisinterventie of traumabehandeling.

Veelgestelde vragen

Wat is een medicijnverslaving?

Afhankelijkheid van een voorgeschreven middel, meestal uit drie groepen: slaap- en kalmeringsmiddelen, zware pijnstillers en stimulerende middelen. Het gaat niet alleen om de hoeveelheid: ook controleverlies, afwijken van afspraken en de functie die het middel heeft gekregen spelen mee.

Aan welke medicijnen kun je verslaafd raken?

Vooral aan benzodiazepinen zoals oxazepam, diazepam, temazepam en lorazepam, aan opioïde pijnstillers zoals oxycodon, tramadol, codeïne en morfine, en aan stimulerende middelen zoals methylfenidaat en dexamfetamine.

Hoe snel raak je afhankelijk van slaap- of kalmeringsmiddelen?

Jellinek noemt dat bij dagelijks gebruik van slaapmiddelen de effecten al na twee weken afnemen, en dat het effect van kalmeringsmiddelen na ongeveer acht weken begint af te nemen. Naar schatting gebruiken 600.000 Nederlanders zo'n middel langer dan drie maanden.

Kun je in één keer stoppen met slaap- of kalmeringsmiddelen?

Nee. Plotseling stoppen kan gevaarlijk zijn en het hoort geleidelijk te gaan, in overleg met je arts. Jellinek beschrijft vier manieren van afbouwen; de stapsgewijze aanpak kan langer dan een jaar duren.

Waarom komen mijn oude klachten terug tijdens het afbouwen?

Dat hoort erbij. Ook bij geleidelijk afbouwen treden onthoudingsverschijnselen op en kunnen de oorspronkelijke klachten tijdelijk heviger terugkomen. Dat voelt als bewijs dat je het middel nodig hebt, en het is precies het moment om het met je arts te bespreken in plaats van te stoppen met afbouwen.

Ben ik verslaafd als ik mijn medicijn precies volgens voorschrift neem?

Meestal niet. Innemen zoals afgesproken is geen verslaving, ook niet als het lang duurt. Het verschil zit in waarvoor je het neemt en wat er gebeurt op een dag zonder. Twijfel je, bespreek dat dan met de arts die het voorschrijft.