Verslaving en schaamte: waarom schaam je je zo?

Misschien schaam je je als je 's ochtends de lege flessen ziet, of een bericht terugleest dat je liever niet had gestuurd. Ook een gewoon moment bij de kassa kan ongemakkelijk voelen als je bang bent dat anderen iets aan je merken. De gedachte aan wat iemand van je zou vinden, kan dan al genoeg zijn om er liever niet over te praten.

In dit artikel

• Waarom schaam je je zo voor je verslaving?
• Wat is het verschil tussen schaamte en schuld?
• Waarom houdt schaamte je vast?
• Waarom praat je er niet over?
• Waar komt de schaamte vandaan?
• Wat helpt tegen schaamte?
• Wat verandert er als de schaamte minder wordt?
• Wanneer heb je hulp nodig?
• Veelgestelde vragen

Waarom schaam je je zo voor je verslaving?

Een verslaving kan botsen met het beeld dat je van jezelf hebt. Je kent de gevolgen en hebt je misschien al vaker voorgenomen om te stoppen. Als je toch weer gebruikt, kun je daaruit afleiden dat je zwak bent of dat er iets met je mis is. Zo wordt een gebeurtenis een oordeel over wie je bent.

Soms schaam je je ook voor concrete gevolgen. Je bent een afspraak vergeten, hebt iemand gekwetst of geld uitgegeven dat ergens anders voor bedoeld was. Dat vraagt om aandacht en soms om herstel. Het vertelt niet alles over jou als persoon.

Schaamte en negatieve beelden over verslaving kunnen de drempel naar hulp verhogen. Dat is iets om serieus te nemen, juist als je daardoor steeds langer wacht. Je hoeft het gevoel niet eerst kwijt te zijn voordat je met iemand over je gebruik kunt praten.

Wat is het verschil tussen schaamte en schuld?

Een bruikbaar onderscheid is dat schuldgevoel vooral gaat over wat je hebt gedaan: ik heb iets gedaan waar ik spijt van heb. Dat kan aanleiding zijn om verantwoordelijkheid te nemen, excuses aan te bieden of je gedrag te veranderen. Schuldgevoel helpt niet altijd, bijvoorbeeld wanneer je blijft piekeren over iets wat je niet kunt herstellen.

Bij schaamte komt het oordeel meer bij jezelf te liggen: ik ben slecht, zwak of niet goed genoeg. Dan kan het moeilijker worden om te zien wat je concreet kunt doen. Je wilt misschien vooral voorkomen dat iemand ontdekt wat er is gebeurd.

Schuld en schaamte kunnen door elkaar lopen. Het onderscheid is dus geen strakke indeling van wat je voelt. Het kan wel helpen om je aandacht terug te brengen naar wat er is gebeurd, welke gevolgen dat heeft en wat nu van jou vraagt om anders te handelen.

Waarom houdt schaamte je vast?

Als schaamte zwaar voelt, kan gebruik aantrekkelijk worden als een manier om dat gevoel even minder te merken. Na het drinken of gebruiken kunnen er nieuwe redenen voor schaamte zijn, of beoordeel je jezelf opnieuw hard. Zo kan schaamte een rol krijgen in het blijven gebruiken. Dat gebeurt niet bij iedereen op dezelfde manier.

In het traject kijken we hiernaar met de cirkel: zelfafwijzing, de belofte, gebruik, de uitwerking, de bevestiging en opnieuw. Schaamte kan samengaan met het geloof dat je niet goed genoeg bent. De belofte is dan bijvoorbeeld dat het middel dat gevoel even stiller maakt. Wat daarna gebeurt, kun je opnieuw als bevestiging van dat geloof gaan zien. De cirkel is een manier om je eigen ervaring te onderzoeken, geen volledige verklaring voor iedere verslaving.

Met zelfafwijzing bedoelen we in het traject het geloof dat wie je bent niet genoeg is en dat je iets buiten jezelf nodig hebt om je vrijer, rustiger, sterker of completer te voelen. Het is geen diagnose of vaststaande eigenschap. Het gaat om een overtuiging die je kunt onderzoeken, ook wanneer die voor jou heel vanzelfsprekend voelt.

Gebruik kan schaamte tijdelijk naar de achtergrond brengen, terwijl je je na afloop opnieuw voor je gebruik schaamt.

Waarom praat je er niet over?

Praten kan spannend zijn als je verwacht dat iemand je afwijst. Misschien zwijg je daarom over je gebruik, of vertel je maar een deel. Wanneer je dat lang doet, kan er nog een zorg bijkomen: hoe leg je uit dat je er niet eerder over hebt verteld?

Ook een gesprek met de huisarts of een behandelaar kan daardoor ver weg voelen. Je bent bijvoorbeeld bang dat die je veroordeelt, of hebt eerder een nare reactie gekregen. Een zorgverlener hoort je respectvol te behandelen. Je kunt aan het begin van het gesprek zeggen dat je je schaamt en bang bent voor een oordeel.

Je huisarts heeft een medisch beroepsgeheim en behandelt je informatie vertrouwelijk. Daarop bestaan beperkte wettelijke uitzonderingen; je kunt vragen hoe dat in jouw situatie werkt. Een eerste gesprek hoeft nog niet je hele verhaal te bevatten. ‘Ik maak me zorgen over mijn gebruik’ is een duidelijk begin.

Waar komt de schaamte vandaan?

Negatieve beelden over verslaving kunnen bijdragen aan schaamte. Als mensen het vooral hebben over zwakte of eigen schuld, kun je die oordelen ook op jezelf gaan toepassen. Dat soort etiketten maakt niet duidelijk hoe jouw gebruik is ontstaan of wat je nodig hebt om te veranderen.

Sommige mensen kennen het gevoel van tekortschieten al van vóór het drinken of gebruiken. Ervaringen uit die tijd kunnen meespelen in hoe ze nu naar zichzelf kijken. Bij anderen hangt de schaamte vooral samen met het gebruik en de gevolgen daarvan. Je hoeft niet uit te gaan van één oorsprong.

Het kan helpen om te onderzoeken welke conclusie je over jezelf trekt en waar je die van kent. Je hoeft daarvoor niet eerst een sluitende verklaring van je verleden te maken. Ook wat er nu gebeurt en hoe je daarop reageert, geeft aanknopingspunten.

Online traject · elf lessen

Van verslaving naar vrij leven

Een online traject gericht op stoppen met je verslaving, waarin je onderzoekt waarom gebruik aantrekkelijk blijft en welke conclusies je over jezelf bent gaan geloven. Je volgt het in je eigen tempo.

€197 Bekijk het traject →

Wat helpt tegen schaamte?

Een geruststellende gedachte overtuigt niet altijd wanneer je je schaamt. Je kunt dan preciezer kijken: wat gebeurde er, en wat ben ik daaruit over mezelf gaan afleiden? Daarmee praat je het gedrag niet goed. Je maakt onderscheid tussen een gebeurtenis waar je iets mee kunt en een oordeel dat veel verder gaat.

De linkerkolom beschrijft een gebeurtenis. In de rechterkolom krijgt die gebeurtenis een veel bredere betekenis. Meer drinken dan je wilde is bijvoorbeeld reden om je gebruik serieus te bekijken, maar bewijst niet dat je nooit kunt veranderen. Dat onderscheid zien hoeft het gevoel niet meteen weg te nemen. Het kan wel helpen om te bepalen wat er werkelijk aandacht nodig heeft.

Daarnaast kun je kiezen met wie je wilt praten. Dat hoeft niet meteen iedereen te zijn. Een vertrouwd persoon, je huisarts of lotgenoten kunnen helpen om je verhaal onder woorden te brengen. Zoek iemand bij wie er ruimte is om te luisteren én de gevolgen van je gebruik serieus te nemen.

Wat verandert er als de schaamte minder wordt?

Als je jezelf minder veroordeelt, kan het makkelijker worden om naar je gebruik te kijken zonder meteen weg te willen van wat je ziet. Dan kun je ook onderzoeken wat je van het middel verwacht en wat het je werkelijk brengt. Niet elke moeilijke ontdekking hoeft iets te zeggen over jouw waarde.

Minder schaamte kan het makkelijker maken om hulp te vragen en open te zijn over momenten waarop gebruiken weer aantrekkelijk wordt. Het betekent niet automatisch dat de behoefte aan het middel verdwijnt. Ook gewoonten, omstandigheden en lichamelijke afhankelijkheid kunnen aandacht vragen.

Terugkijken kan daardoor minder hard worden. Je kunt proberen te begrijpen waarom gebruik toen aantrekkelijk leek, terwijl je erkent wat het jou en anderen heeft gekost. Begrijpen wat er gebeurde en verantwoordelijkheid nemen hoeven elkaar niet in de weg te staan.

Wanneer heb je hulp nodig?

Neem contact op met je huisarts als schaamte je dagelijks leven belemmert, je somber blijft of je steeds meer terugtrekt. Wacht bij ernstige klachten niet af. Heb je gedachten aan zelfdoding, bel dan 113 of gratis 0800-0113, of chat via 113.nl; dat kan dag en nacht. Bij onmiddellijk levensgevaar bel je 112.

Wil je stoppen met gebruiken, kijk dan ook naar de lichamelijke veiligheid. Plotseling stoppen met langdurig veel alcohol drinken of met regelmatig GHB-gebruik kan gevaarlijke ontwenningsklachten geven. Bespreek dit vooraf met je huisarts of verslavingszorg. Slaap- en kalmeringsmiddelen en opioïde pijnstillers moeten bij langer gebruik vaak geleidelijk worden afgebouwd met medische begeleiding.

Voor steun bij gedachten aan zelfdoding kun je terecht bij 113 Zelfmoordpreventie. Informatie over verslaving en hulp bij stoppen vind je bij Jellinek en Thuisarts.

Veelgestelde vragen

Waarom schaam ik me zo voor mijn verslaving?

Je kunt een gebeurtenis of een mislukte stoppoging gaan zien als bewijs dat er iets mis is met jou. Ook negatieve reacties en beelden over verslaving kunnen meespelen. Hoe schaamte ontstaat en voelt, verschilt per persoon.

Wat is het verschil tussen schaamte en schuld?

Schuldgevoel gaat vooral over wat je hebt gedaan. Schaamte raakt meer aan hoe je jezelf beoordeelt. Ze kunnen door elkaar lopen. Het onderscheid kan helpen om verantwoordelijkheid te nemen voor gedrag zonder jezelf volledig te veroordelen.

Houdt schaamte een verslaving in stand?

Schaamte kan bijdragen aan blijven gebruiken, bijvoorbeeld wanneer je het gevoel met een middel probeert te dempen of hulp vermijdt. Het is niet de enige mogelijke factor bij een verslaving.

Hoe kom je van schaamte af?

Het kan helpen om onderscheid te maken tussen wat er gebeurde en je oordeel over jezelf, en om daar met een vertrouwd persoon of hulpverlener over te praten. Schaamte hoeft daardoor niet meteen te verdwijnen. Zoek hulp als het gevoel je blijft belemmeren.

Moet ik me schamen om hulp te vragen?

Hulp vragen is geen reden om jezelf te veroordelen, ook als je je er wel voor schaamt. Je kunt dat gevoel benoemen bij je huisarts. Die heeft een medisch beroepsgeheim en kan met je kijken welke hulp past.