12 stappen programma: past het bij jou om te stoppen?
Polle van den DopLet op: Heb je lang of zwaar gedronken, of gebruik je GHB, opioïden of slaap- en kalmeringsmiddelen, bespreek het stoppen dan vooraf met je huisarts.
Misschien noemde je huisarts het, of een kliniek, of iemand die er zelf veel aan had: het 12 stappen programma. Misschien las je de stappen en bleef je hangen bij woorden als God of machteloosheid. Of je vraagt je gewoon af of het werkt, en of het iets voor jou is.
Hier lees je wat de 12 stappen zijn, in gewone woorden. Je leest waar ze vandaan komen, hoe het Minnesota model in klinieken werkt en wat er uit onderzoek blijkt. In het tweede deel leg ik de methode ernaast waarop ik mijn traject heb gebouwd. Waar zien we hetzelfde, en waar kies ik een andere weg?
Wil je vooral weten hoe een bijeenkomst gaat, lees dan over de Anonieme Alcoholisten of, als het om drugs gaat, over de NA meeting.
In dit artikel
- Wat is het 12 stappen programma, en past het bij jou?
- Wat zijn de 12 stappen van AA, in gewone woorden?
- Wat is het Minnesota model?
- Werkt het 12 stappen programma? Wat zegt onderzoek?
- Wanneer heb je eerst een arts nodig?
- Waarom begint de Doorzien-methode niet bij machteloosheid?
- Wat zie je als je eerlijk naar jezelf kijkt?
- Blijf je de rest van je leven op je hoede?
- Welke route past bij jou: de stappen of het traject?
- Veelgestelde vragen
Wat is het 12 stappen programma, en past het bij jou?
Het 12 stappen programma is een vaste reeks van twaalf stappen om te stoppen met drinken of gebruiken, en daarna anders te leven. Het komt van de Anonieme Alcoholisten. Volgens de eigen geschiedenis van AA begon de groep in 1935 in Akron, in de Verenigde Staten. Een effectenmakelaar uit New York en een chirurg uit Akron, Bill W. en Dr. Bob, vonden steun bij elkaar. Allebei hadden ze contact gehad met de Oxford Group, een beweging die spirituele waarden in het dagelijks leven centraal zette.
Begin 1939 verscheen het basisboek van AA, met daarin de twaalf stappen. Het programma verspreidde zich snel: AA is nu in ongeveer 180 landen te vinden. Andere groepen namen de stappen over, zoals Narcotics Anonymous, Cocaine Anonymous en de Anonieme Gokkers. Jellinek beschrijft ze allemaal als groepen die gratis en anoniem zijn, en die geleid worden door mensen met eigen ervaring, niet door een behandelaar.
Of het bij jou past, hangt af van hoe je naar je gebruik kijkt. Het programma vraagt je te erkennen dat je er niet tegenop kunt. Mijn methode begint bij de reden dat je gebruikt: zodra die wegvalt, verdwijnt de behoefte. In beide gevallen is eerlijk kijken naar je gebruik belangrijk.
Wat zijn de 12 stappen van AA, in gewone woorden?
De twaalf stappen gaan over toegeven, vertrouwen, eerlijk kijken, goedmaken en doorgeven. De officiële tekst staat bij AA Nederland. In de tabel staan ze samengevat, in mijn eigen woorden.
| Stap | Waar het om gaat |
|---|---|
| 1 | Je geeft toe dat je niet tegen alcohol op kunt en dat je leven uit de hand is gelopen |
| 2 | Je gaat erop vertrouwen dat een kracht groter dan jij je weer op het goede spoor kan brengen |
| 3 | Je besluit je wil en je leven toe te vertrouwen aan God, zoals jij God opvat |
| 4 | Je kijkt grondig en zonder angst naar je eigen gedrag |
| 5 | Je bespreekt je fouten met God, met jezelf en met een ander mens |
| 6 en 7 | Je staat ervoor open dat je tekortkomingen worden weggenomen, en je vraagt daar bescheiden om |
| 8 en 9 | Je schrijft op wie je schade hebt gedaan en maakt het goed waar dat kan, tenzij je iemand daarmee kwetst |
| 10 | Je blijft naar jezelf kijken en geeft een fout meteen toe |
| 11 | Je zoekt met gebed en meditatie contact met God, zoals jij God opvat, en vraagt om te weten wat Hij van je wil |
| 12 | Na een spiritueel ontwaken geef je de boodschap door aan anderen en leef je er zelf naar |
Opvallend is hoe vaak God erin staat. AA Nederland noemt de aanpak op zijn eigen site spiritueel, maar niet religieus. Elk lid vult zelf in wat de hogere macht voor hem is. Het werkboek over twaalf stappen en dubbele diagnose dat Trimbos online zet, schrijft dat die hulp ook uit een combinatie van bronnen kan komen.
In groepen komen de stappen steeds terug als thema van een bijeenkomst, schrijft AlcoholInfo.
Wat is het Minnesota model?
Het Minnesota model is een behandeling in een kliniek of dagbehandeling die is gebouwd op de twaalf stappen. Volgens Hazelden Betty Ford begon het in 1949 bij Hazelden, een instelling in de Amerikaanse staat Minnesota. Nieuw was dat verslavingsbegeleiders, artsen, psychologen en maatschappelijk werkers samenwerkten. En dat mensen met een drank- of drugsprobleem elkaar konden helpen.
In Nederland is Jellinek Minnesota de bekendste vorm. Jellinek ziet verslaving daar als een ziekte van de hersenen, en je stopt helemaal met alcohol, drugs, gokken en roken. Je werkt in een groep, met een counselor, en je krijgt een sponsor die zelf ook problemen door verslaving heeft (gehad). Het motto van Jellinek: stoppen doe je zelf, maar niet alleen.
| Vorm bij Jellinek Minnesota | Wat Jellinek erover schrijft |
|---|---|
| Poliklinisch | Één dag per week behandeling, in totaal tien tot veertien weken |
| Dagbehandeling | Vier dagen per week, acht of tien weken |
| Klinisch | Zes weken opname |
| Naast de behandeling | Drie zelfhulpbijeenkomsten per week, bij de poliklinische vorm |
| Voorwaarden | Onder meer: je verslaving is matig tot ernstig, en je wilt helemaal stoppen met alcohol, drugs, gokken en roken |
| Daarna | Je kunt meetings blijven volgen bij zelfhulpgroepen |
Bron: de keuzewijzer en de poliklinische pagina van Jellinek. Ook veel particuliere klinieken werken met het Minnesota model. Wat een dagbehandeling inhoudt, lees je in dagbehandeling bij verslaving. Over een opname lees je meer in naar een verslavingskliniek.
Werkt het 12 stappen programma? Wat zegt onderzoek?
Het 12 stappen programma werkt ambulant ongeveer even goed als andere erkende behandelingen. Voor helemaal stoppen werkt het soms iets beter. Over een opname in een Minnesota kliniek is te weinig goed onderzoek om iets te zeggen.
De grootste overzichtsstudie is een Cochrane-review uit 2020, met 27 studies en ruim 10.500 deelnemers. Die keek naar AA en naar twaalfstappenfacilitatie: een behandeling die mensen helpt de stappen te volgen en naar AA te gaan. De Nederlandse richtlijn voor alcoholproblemen uit 2023 weegt dat onderzoek mee, en is iets voorzichtiger.
| Wat is onderzocht | Wat de bron zegt |
|---|---|
| Volledig gestopt na twaalf maanden | Bij behandelingen met een vast protocol meer mensen dan bij andere behandelingen, zoals cognitieve gedragstherapie (Cochrane) |
| Hoe zwaar mensen drinken, en de gevolgen | Waarschijnlijk even goed als andere behandelingen (Cochrane) |
| Zorgkosten | Waarschijnlijk flink lager (Cochrane) |
| Ambulante twaalfstappenbehandeling | Waarschijnlijk even effectief als andere behandelingen met een vast protocol (richtlijn) |
| Opname volgens het Minnesota model | Geen bewijs van voldoende kwaliteit om iets te zeggen (richtlijn) |
| Jongeren | Geen bewijs van voldoende kwaliteit om iets te zeggen (richtlijn) |
Er is ook kritiek op de Cochrane-review. Onderzoeker Nick Heather twijfelt onder meer of de uitkomsten gelden voor de gewone praktijk. De richtlijn raadt behandelaars wel aan om zelfhulpgroepen met iedereen te bespreken. Ze noemt ook dat sommige mensen er reserves bij hebben, en dat er in Nederland groepen met en zonder religieus karakter zijn.
Wanneer heb je eerst een arts nodig?
Drink je al lang of veel, dan is stoppen eerst een medische vraag, ook als je aan een Minnesota behandeling begint.
Bij langdurig of zwaar gebruik van alcohol kan plotseling stoppen een ernstig onthoudingssyndroom veroorzaken. Langdurig gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen vraagt vaak om geleidelijke afbouw in overleg met een arts. Ontwenning van GHB kan ernstig en soms levensbedreigend zijn. Ontgifting van opioïden hoort doorgaans begeleid te worden. Overleg met je huisarts voordat je iets verandert.
Bij Jellinek Minnesota kan daarom eerst een detox nodig zijn, met medische begeleiding. Raakt iemand verward, krijgt hij een aanval of reageert hij nauwelijks, bel dan 112.
Gebruik je medicijnen voor je stemming of een andere psychische aandoening, stop daar dan niet zelf mee. Ook het werkboek over dubbele diagnose zegt dat mensen voordeel kunnen hebben van het juiste gebruik van medicijnen. Gaan je gedachten richting zelfdoding, bel dan gratis 113 Zelfmoordpreventie, of chat via 113.nl.
Betrouwbare informatie vind je bij Thuisarts over stoppen met alcohol, Thuisarts over stoppen met drugs en Jellinek.
Waarom begint de Doorzien-methode niet bij machteloosheid?
De Doorzien-methode begint niet bij machteloosheid, omdat ze het probleem ergens anders ziet. Stap 1 vraagt je te erkennen dat je niet tegen alcohol op kunt. Voor veel mensen is dat een opluchting. Na jaren van beloven en opnieuw beginnen valt het toneelstuk weg.
Op één punt zijn we het eens: wilskracht werkt zelden blijvend. Een verbod vraagt dat je het elke dag bewaakt. Waarom dat na een tijd slijt, lees je in wilskracht werkt niet.
De conclusie is alleen anders. Hier zit het verschil tussen niet mogen en niet willen. Zolang drinken iets waardevols is dat je jezelf ontzegt, voelt stoppen als inleveren. Dat komt niet doordat je zwak bent, maar doordat je in het glas nog iets zoekt: rust, lef, een streep onder de dag.
Daar begint de methode. De roes is echt, maar de volgende dag is de onrust terug, en de rust en het lef zijn niet van jou geworden. Zodra je doorziet dat het glas niet oplost wat je erin zoekt, valt de reden weg en verdwijnt de behoefte. Er is niets dat je niet mag. Je wilt alleen niet meer.
Wie steun heeft aan stap 1, doet daar niets verkeerd mee. Het is een ander vertrekpunt.
Elke verslaving heeft twee kanten: het gebruik zelf, en de reden dat je gebruikt. In elf stappen laat ik je zien waarom je gebruikt en doorzie je wat het middel je werkelijk geeft. Zo stop je met je verslaving, eenvoudiger dan je denkt.
Wat zie je als je eerlijk naar jezelf kijkt?
In stap 4 tot en met 7 kijk je eerlijk naar jezelf: je fouten, je tekortkomingen, wat je anderen hebt aangedaan. Die eerlijkheid kan veel losmaken. Sommige mensen durven dan eindelijk te zien wat ze jaren wegstopten.
Mijn methode begint ook bij eerlijk kijken, maar naar iets anders. Niet naar wat er mis is met jou, maar naar de reden dat je gebruikt. En naar de negatieve gedachte over jezelf die daarbij opkomt.
Zoek je in het glas ontspanning, dan is de negatieve gedachte over jezelf dat je dat zelf niet kunt. Zoek je erin dat je erbij hoort, dan is die gedachte dat je zoals je bent niet genoeg bent.
Zo'n gedachte is geen karaktergebrek. Het is een conclusie die je ooit trok, en die bij elke keer drinken opnieuw waar lijkt. Je hoeft die niet te laten wegnemen. Er verandert al veel als je ziet dat het een conclusie is, en geen feit over wie je bent. Speelt schaamte een grote rol, lees dan verslaving en schaamte.
Blijf je de rest van je leven op je hoede?
In het 12 stappen programma blijf je aan jezelf werken, ook als je al gestopt bent. Volgens de methode is dat niet nodig zodra de reden dat je gebruikt is weggevallen: dan valt er niets meer te weerstaan. In stap 10 blijf je naar jezelf kijken, en na een Minnesota behandeling blijf je volgens Jellinek vaak naar een zelfhulpgroep gaan. Veel mensen vinden daar blijvend steun en vriendschap.
Het verschil zit in wat je nog in het middel zoekt. Zolang dat zo is, valt er iets te bewaken en is het nodig op je hoede te zijn. Vroeg of laat ga je dan met jezelf onderhandelen. Vanavond kan het wel. Op dat feest telt het niet. Ik heb toch laten zien dat ik het kan.
Dat kost energie, ook op dagen zonder glas. Is de reden weggevallen, dan valt er niets meer te onderhandelen. Er komt nog weleens een gedachte aan drinken voorbij, soms na maanden. Een gedachte is geen keuze. Die mag opkomen en weer gaan, zonder dat je er iets mee hoeft. Het is een herinnering aan een oude verwachting, geen teken dat het misgaat.
En drink je toch weer? Dan zegt dat niets over je karakter. Het laat alleen zien dat je er die avond nog iets in zocht. Wat je al had doorzien, blijft doorzien.
Welke route past bij jou: de stappen of het traject?
Welke route bij jou past, hangt af van wat je zoekt. De twaalf stappen passen vaak goed als je steun zoekt in een groep, houvast wilt aan een vaste structuur en je thuis voelt bij een spirituele kant.
Mijn methode past vaak beter als je wilt stoppen, maar het verlangen steeds terugkomt en eerdere pogingen geen stand hielden. Of als je jezelf niet herkent in machteloosheid, niet levenslang op je hoede wilt zijn of liever in je eigen tempo werkt.
| Het 12 stappen programma | De Doorzien-methode |
|---|---|
| Wilskracht alleen is niet genoeg | Wilskracht werkt zelden blijvend, omdat een verbod bewaking vraagt |
| Je erkent dat je niet tegen het middel op kunt | Je begint bij de reden dat je gebruikt; valt die weg, dan wil je niet meer |
| Steun van een hogere macht | Je doorziet dat het middel niet oplost wat je erin zocht |
| Je onderzoekt je fouten en tekortkomingen | Je onderzoekt de negatieve gedachte over jezelf, en ziet een conclusie in plaats van een karaktergebrek |
| Je blijft eraan werken, vaak in een groep | Zonder reden om te gebruiken valt er niets te bewaken |
| Samen met anderen, in meetings | Online, in je eigen tempo, zonder verwijzing of wachttijd |
Links het programma zoals AA Nederland en Jellinek het beschrijven, rechts de methode.
Van verslaving naar vrij leven is een volwaardige route om te stoppen. In elf online stappen laat ik je zien waarom je drinkt of gebruikt. Zodra die reden wegvalt, verdwijnt de behoefte en hoef je niets meer te weerstaan.
Een verwijzing is niet nodig en er is geen wachttijd: bekijk het traject en begin wanneer je wilt. Ga je al naar AA, NA of een Minnesota behandeling, dan kun je daar gewoon mee doorgaan.
Wil je liever persoonlijk begeleid worden door een behandelaar, dan loopt een vergoede behandeling bij de verslavingszorg via een verwijzing van je huisarts. Volgens de richtlijn hoort de verslavingszorg motiverende gespreksvoering, cognitieve gedragstherapie of, waar die er is, ambulante twaalfstappenbehandeling aan te bieden, soms met medicijnen. Voor een zelfhulpgroep als AA of NA heb je geen verwijzing nodig. Een overzicht staat in hulp bij verslaving.
Veelgestelde vragen
Wat is stap 1 van de 12 stappen?
In stap 1 erken je dat je niet tegen alcohol op kunt en dat je leven stuurloos is geworden, in de woorden van AA Nederland. Mijn methode begint ook bij eerlijk kijken, maar dan naar de reden dat je gebruikt.
Moet je in God geloven om de 12 stappen te volgen?
Nee. AA Nederland noemt de aanpak spiritueel, maar niet religieus, en elk lid vult zelf in wat de hogere macht is. De richtlijn noemt dat er in Nederland ook zelfhulpgroepen zonder religieus karakter zijn.
Hoe lang duurt een 12 stappen programma?
In AA is er geen vaste duur. Volgens AA Nederland zit er geen verplicht aantal meetings aan vast. Jellinek Minnesota duurt poliklinisch tien tot veertien weken, als dagbehandeling acht of tien weken en klinisch zes weken.
Is het 12 stappenplan ook voor drugs of gokken?
Ja. Groepen als Narcotics Anonymous, Cocaine Anonymous en de Anonieme Gokkers werken ook met de twaalf stappen, schrijft Jellinek. Jellinek Minnesota is er voor alcohol, drugs, gokken en andere gedragsverslavingen. Over NA lees je meer in NA meeting.
Mag je medicijnen gebruiken als je de 12 stappen volgt?
Het werkboek over twaalf stappen en dubbele diagnose zegt dat mensen voordeel kunnen hebben van het juiste gebruik van medicijnen. Stop niet zelf met voorgeschreven medicijnen; bespreek het met je arts.
Kun je de 12 stappen combineren met Van verslaving naar vrij leven?
Ja. Het traject is een eigen, volledige route om te stoppen; je hebt er geen groep of behandeling bij nodig. Ga je al naar een zelfhulpgroep, dan kun je dat blijven doen. Op sommige punten denken ze anders, bijvoorbeeld over machteloosheid. Je kunt de steun van de groep houden en tegelijk stoppen door te beginnen bij de reden dat je gebruikt.
Wil je stoppen vanuit je eigen keuze in plaats van een verbod?
Bijna alle hulp begint bij het gebruik zelf: jezelf tegenhouden, sterk blijven. Van verslaving naar vrij leven begint bij de andere kant. In elf stappen laat ik je zien waarom je gebruikt en doorzie je wat het middel je werkelijk geeft. Zodra de reden wegvalt, verdwijnt de behoefte: je gaat van niet meer mogen naar niet meer willen. Zo stop je met je verslaving, eenvoudiger dan je denkt.
Bekijk het traject →€197 · online, in je eigen tempo
Lees ook
Geschreven door
Polle van den Dop
Verslavingscoach en maker van de methode achter Verslaving Doorzien
Ik help mensen stoppen met hun verslaving. Daarvoor ontwikkelde ik Van verslaving naar vrij leven, een online traject van elf stappen. Je hoeft niet sterker te worden. Je hoeft alleen te doorzien wat gebruik je werkelijk geeft. Lees waar de methode op rust.
