Dubbele diagnose: hoe stop je met gebruiken?

Let op: Heb je gedachten aan zelfdoding, bel dan gratis 113 Zelfmoordpreventie, of chat via 113.nl. Bij direct levensgevaar bel je 112. Bij veel alcohol, GHB, opioïden of slaap- of kalmeringsmiddelen bespreek je het stoppen vooraf met je huisarts.

Misschien drink je omdat de somberheid dan even stiller wordt, of blow je omdat je hoofd anders blijft doorgaan. Bij een dubbele diagnose heb je tegelijk een verslaving en een psychische aandoening. Dan kan stoppen ingewikkeld voelen, zeker wanneer de ene hulpverlener vooral naar je gebruik kijkt en de andere naar je klachten.

Hieronder lees je wat die term betekent, hoe beide volgens de richtlijn behandeld worden en hoe je met de Doorzien-methode stopt met gebruiken. Op die methode bouwde ik Van verslaving naar vrij leven.

In dit artikel

• Dubbele diagnose: hoe stop je dan met gebruiken?
• Wanneer heb je meteen hulp nodig?
• Wat is een dubbele diagnose?
• Waarom gaan verslaving en psychische klachten zo vaak samen?
• Waarom lijkt het middel je klachten eerst te verlichten?
• Moet je eerst stoppen voordat je klachten behandeld worden?
• Welke behandeling en hulp zijn er bij een dubbele diagnose?
• Welke klachten komen van het middel, en welke blijven?
• Waarom maakt een verbod op jezelf het stoppen zwaarder?
• Veelgestelde vragen

Dubbele diagnose: hoe stop je dan met gebruiken?

Bij een dubbele diagnose stop je met gebruiken terwijl je aandoening tegelijk behandeld wordt. Die behandeling ligt bij een arts of psycholoog. Het stoppen zelf gebeurt omdat de reden om te gebruiken wegvalt, en begint bij één vraag: waarom gebruik je, en wat geeft het middel je werkelijk?

In het middel zoek je vaak precies wat je klachten je afnemen: rust, slaap, een stil hoofd. Zolang je gelooft dat het middel dat oplost, voelt stoppen als iets opgeven wat je nodig hebt. Doorzie je dat de rust van vanavond de onrust zelf niet wegneemt en je morgen een stukje lager uitkomt, dan valt de reden weg, en daarmee de behoefte.

Zo pak je het aan:

1. Regel eerst je veiligheid. Vraag je huisarts of stoppen met jouw middel lichamelijk riskant is.
2. Stop niet zelf met je medicijnen, ook niet als je stopt met drinken of drugs.
3. Vertel je huisarts over allebei: wat je gebruikt, en welke klachten je hebt.
4. Laat je psychische aandoening behandelen. Daarvoor hoef je niet eerst gestopt te zijn.
5. Kijk wat je op een zware avond in het middel zoekt, en of het dat werkelijk oplost.
6. Valt die reden weg, dan hoef je jezelf niets te verbieden: je wilt niet meer.

Wanneer heb je meteen hulp nodig?

Bel 112 bij direct levensgevaar. Wie aan zelfdoding denkt, kan gratis 113 bellen, of chatten via 113.nl. Zit je in een psychische crisis, bel dan direct je huisarts of de huisartsenpost. Zo staat het ook bij Thuisarts.

Hoor je stemmen of zie je dingen die er niet zijn, bel dan je huisarts, de huisartsenpost of je behandelaar. Dat raadt Thuisarts aan bij het begin van een psychose.

Stop nooit zelf met je medicijnen. Dat geldt voor medicijnen tegen depressie, angst, psychose en ADHD. Bij antidepressiva maak je volgens Thuisarts samen met je arts een afbouwschema. Ineens stoppen kan stopklachten geven, zoals een grieperig gevoel en slecht slapen. Ook bij ADHD-medicijnen raadt Thuisarts aan om het stoppen eerst met je behandelaar te overleggen.

Vertel je arts en apotheker ook wat je gebruikt. Het Trimbos-instituut noemt interacties met medicijnen en een groter risico op een overdosis als gevolgen van een dubbele diagnose.

Bij langdurig of zwaar gebruik van alcohol kan plotseling stoppen een ernstig onthoudingssyndroom veroorzaken. Langdurig gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen vraagt vaak om geleidelijke afbouw in overleg met een arts. Ontwenning van GHB kan ernstig en soms levensbedreigend zijn. Ontgifting van opioïden hoort doorgaans begeleid te worden. Overleg met je huisarts voordat je iets verandert.

Wat is een dubbele diagnose?

Een dubbele diagnose betekent dat je tegelijk last hebt van een stoornis in het gebruik van alcohol of een ander middel, en van een psychiatrische stoornis. Zo omschrijft het Trimbos-instituut het. De Belgische richtlijnensite Gezondheid en Wetenschap voegt iets toe: het gaat om een psychiatrische stoornis die geen onmiddellijk gevolg is van het gebruik.

Dat verschil doet ertoe. Volgens Jellinek kan gebruik zelf leiden tot somberheid, angst, slaapproblemen, prikkelbaarheid, agressie en concentratieproblemen. Zulke klachten horen dan bij het middel. Een dubbele diagnose gaat over een aandoening die er ook is als het middel wegvalt.

Voorbeelden zijn een depressie met een alcoholverslaving, of schizofrenie met een cannabisverslaving. Hoe vaak het samen voorkomt, verschilt sterk per aandoening. Het Trimbos-instituut zet de cijfers in twee richtingen op een rij.

Bron: Trimbos-instituut, Dubbele diagnose: feiten en cijfers, op basis van een Europees handboek uit 2015.

Deze percentages zeggen niets over jouw situatie. Ze laten wel zien dat middelenproblemen en psychische aandoeningen vaker samen voorkomen.

Waarom gaan verslaving en psychische klachten zo vaak samen?

Verslaving en psychische klachten gaan vaak samen omdat ze elkaar in twee richtingen voeden. Psychische klachten kunnen bijdragen aan gebruik, en gebruik kan psychische klachten geven of erger maken. Jellinek beschrijft allebei. Na een lange tijd gebruik is volgens Jellinek vaak niet meer te achterhalen wat wat heeft veroorzaakt.

Sommige mensen gebruiken een middel om hun klachten even minder te voelen. Dat heet zelfmedicatie. Het Trimbos-instituut noemt het als een mogelijk onderdeel van een dubbele diagnose. De werking op dat moment kan echt voelbaar zijn.

Het Trimbos-instituut noemt ook andere gevolgen: een moeilijkere diagnose, en vaker problemen met geld, wonen en eenzaamheid.

Per aandoening lees je meer in verslaving en depressie, gebruiken om rustig te worden, ADHD en verslaving, wiet en ADHD en psychose door drugs.

Waarom lijkt het middel je klachten eerst te verlichten?

Het middel lijkt je klachten eerst te verlichten omdat dat op het moment zelf ook zo is: de roes is echt. Wat niet klopt, is de conclusie die je eraan verbindt. Dat zie je in de vicieuze cirkel, met vijf stappen:

• De aanleiding. Een zware ochtend, paniek in de supermarkt, een nacht vol herinneringen.
• De verwachting. Hiermee wordt het even stil. Hiermee voel ik het niet.
• Het gebruik. Het werkt. De scherpe rand gaat eraf.
• De nasleep. Onrustig slapen, een zwaarder hoofd de dag erna, de klacht die harder terugkomt.
• De conclusie. Zonder dit kan ik mijn hoofd niet aan.

Juist de conclusie aan het einde van de cirkel verdient aandacht. Je kunt je de volgende dag zwaarder voelen door het gebruik zelf. Toch kun je concluderen dat je zonder het middel niet kunt. Die conclusie is de reden die elke ronde sterker wordt: bij een volgende aanleiding lijkt het middel nog harder nodig.

Achter de verwachting kan een oordeel over jezelf zitten. Misschien klinkt het als: wat ik voel, is te veel voor mij. Het is een gedachte, geen diagnose of bewijs. Door herhaling kan die gedachte wel steeds vertrouwder gaan klinken.

Wat vanavond verlicht, heeft morgen niets opgelost.

Online traject · elf stappen

Van verslaving naar vrij leven

Elke verslaving heeft twee kanten: het gebruik zelf, en de reden dat je gebruikt. In elf stappen laat ik je zien waarom je gebruikt en doorzie je wat het middel je werkelijk geeft. Zo stop je met je verslaving, eenvoudiger dan je denkt. Het afbouwen regel je met je arts; dit traject gaat over de verslaving zelf.

€197 Bekijk het traject →

Moet je eerst stoppen voordat je klachten behandeld worden?

Nee, stoppen is geen vaste voorwaarde voordat je klachten behandeld worden. De Nederlandse richtlijn voor alcoholproblemen uit 2023 zegt dat beide stoornissen behandeld moeten worden. De reden: de behandeling van de ene stoornis heeft meestal geen effect op de andere. Gezondheid en Wetenschap zegt het zo: behandel het gebruik en de psychische aandoening als één geheel, het liefst door hetzelfde team op één plek.

In de praktijk gaat dat niet altijd goed. Volgens het Trimbos-instituut krijgen veel mensen met een dubbele diagnose niet de juiste behandeling. De verslavingszorg vindt de psychische problemen vaak te zwaar, in de ggz is er vaak weerstand of te weinig kennis van verslaving.

Welke volgorde past, hangt af van hoe zwaar je klachten zijn. De richtlijn voor alcohol maakt dit onderscheid:

Jellinek adviseert om eerst aan de slag te gaan met het middelengebruik. Na enkele weken zonder is beter te zien welke klachten er nog zijn. Volgens Jellinek nemen bij 80 procent van de mensen de psychische klachten flink af na een periode van niet gebruiken. Blijven ze, dan kan daarvoor behandeling volgen.

Je kunt je psychische klachten bespreken terwijl je nog gebruikt. De volgorde van behandeling kan verschillen, maar je gebruik hoort altijd bij het gesprek.

Welke behandeling en hulp zijn er bij een dubbele diagnose?

Bij een dubbele diagnose krijg je het liefst een geïntegreerde behandeling: één team dat naar je gebruik en je aandoening tegelijk kijkt. Welke vormen er zijn, van gesprekken tot opname, staat in behandeling bij verslaving.

Een bekend model heet IDDT, geïntegreerde behandeling dubbele diagnose. Volgens het Trimbos-instituut is het een manier om de zorg te organiseren, die aansluit bij de problemen die jij het dringendst vindt. Buitenlandse onderzoeken laten volgens het Trimbos-instituut minder gebruik en minder psychische klachten zien. Een Amerikaanse meta-analyse vond bescheiden effecten die niet significant waren, en Nederlands effectonderzoek is er nog niet.

Voor de behandeling van je aandoening begin je bij je huisarts, die je kan verwijzen. Voor ggz heb je volgens de Rijksoverheid meestal een verwijzing van de huisarts nodig. Je zorgverzekeraar vergoedt de behandeling geheel of gedeeltelijk; hoe precies, staat in je polis. Wie wat doet, staat in psycholoog of verslavingsarts en verslavingszorg.

Er zijn ook lotgenotengroepen, zoals AA en NA. Het Trimbos-instituut gaf een Nederlandse vertaling uit van een twaalfstappenwerkboek voor dubbele diagnose, gebaseerd op de Amerikaanse groep Dual Recovery Anonymous. Het vervangt volgens het boek zelf geen behandeling. De eerste van de twaalf stappen gaat over machteloosheid. De Doorzien-methode heeft een ander uitgangspunt: zodra de reden om te gebruiken wegvalt, hoef je nergens tegen te vechten. Meer lees je in het 12 stappen programma.

Voor het stoppen zelf is Van verslaving naar vrij leven een volwaardige route: elf online stappen waarin je ziet waarom je gebruikt en doorziet wat het middel je werkelijk geeft. Zodra die reden wegvalt, verdwijnt de behoefte en hoef je niets meer te weerstaan. Het is bedoeld voor wie wil stoppen en merkt dat het verlangen steeds terugkomt, ook na eerdere pogingen. Een verwijzing heb je er niet voor nodig: bekijk het traject en begin wanneer je wilt.

Je aandoening blijft bij je arts of behandelaar; vertel hun dat je het traject volgt, zeker als je medicijnen slikt. Psychiatrische zorg, crisishulp of traumabehandeling vervangt het niet.

Welke klachten komen van het middel, en welke blijven?

Welke klachten van het middel komen en welke blijven, zie je pas goed als je enkele weken niet gebruikt, zegt Jellinek. Wat dan bij je aandoening hoort, beoordeelt je behandelaar.

Je normale stemming is hoe je je op een gewone dag zonder middel voelt. Bij regelmatig gebruik kan die langzaam veranderen. Daardoor is het moeilijk om te zien welk deel van je somberheid bij je aandoening hoort en welk deel samenhangt met het gebruik.

Kijk daarbij niet alleen naar het zware uur waarin het middel verlichting gaf, maar ook naar de nacht en de dag erna. Zoals in de cirkel hierboven: de verlichting was echt, maar kort.

De eerste weken zonder gebruik zijn een tijd van wennen. Je klachten kunnen dan tijdelijk sterker opvallen. Trek daar niet meteen een conclusie uit over je keuze. Bespreek zware of aanhoudende klachten met je behandelaar.

Waarom maakt een verbod op jezelf het stoppen zwaarder?

Een verbod op jezelf maakt stoppen zwaarder omdat het verzet oproept. Dat verzet kost energie die je met psychische klachten nauwelijks hebt. Wie zichzelf iets verbiedt, voert elke avond hetzelfde gesprek: nee, straks misschien, of één keer dan, want het was een rotdag. Je blijft zo met jezelf onderhandelen.

Een avond kan eindigen zonder gebruik terwijl het gesprek in je hoofd je volledig heeft uitgeput. Als je daarna ook nog concludeert dat je zwak bent, krijgt het middel de volgende keer extra aantrekkingskracht. Dat oordeel over jezelf is onderdeel van de cirkel, geen bewijs dat je het middel nodig hebt.

Daar staat niet willen tegenover. Dat ontstaat als je doorziet dat het middel je klachten niet oplost maar alleen doorschuift. Dan valt de reden om te gebruiken weg, en valt er niets meer te bewaken. Er is niets dat je niet mag. Je wilt alleen niet meer.

Een gedachte aan gebruik mag dan gewoon langskomen, want een gedachte is geen keuze. Waarom een verbod zo weinig oplevert, lees je in wilskracht werkt niet.

Loopt het een keer anders, dan is wat je al zag niet weg. Het is ook geen bewijs dat je hebt gefaald. Vertel het wel aan je behandelaar, zeker als je medicijnen slikt.

Veelgestelde vragen