Verslaafd aan fentanyl: hoe kom je er veilig van af?

Fentanyl kan zijn voorgeschreven voor ernstige pijn. Misschien merk je inmiddels dat je behalve pijnvermindering ook uitkijkt naar het rustige gevoel dat een extra dosis geeft. Dat is iets om eerlijk met je voorschrijver te bespreken. Misschien vraag je je af of je verslaafd aan fentanyl bent geraakt, terwijl je deed wat de dokter zei.

Hieronder lees je eerst het medische: wat fentanyl en morfine zijn, hoe je ze afbouwt en waar het gevaar zit. Daarna gaat het over wat een schema niet regelt. Daar begint de Doorzien-methode, waar mijn traject Van verslaving naar vrij leven uit voortkomt. Wat zocht je in fentanyl behalve minder pijn, en wat gebeurt er als die reden wegvalt?

In dit artikel

• Waar begin je als je verslaafd aan fentanyl bent?
• Wat is fentanyl, en wat is morfine?
• Hoe bouw je een fentanylpleister of morfine af?
• Wanneer is fentanyl gevaarlijk?
• Wat doet morfine met je hersenen?
• Wat zoek je in een extra pufje of zuigtablet?
• Moet fentanyl na het afbouwen verboden terrein worden?
• Wat merk je in de weken na je laatste pleister?
• Welke hulp is er bij een fentanyl verslaving?
• Veelgestelde vragen

Waar begin je als je verslaafd aan fentanyl bent?

Je begint bij de arts die het voorschrijft, of bij je huisarts. Vertel eerlijk hoeveel je gebruikt, hoe vaak je iets extra neemt en waarvoor. Verander zelf niets aan de dosis. Jellinek zegt het kort: stop nooit zomaar met fentanyl.

Je staat daar niet alleen in. Volgens DRUGSinfo kregen in 2023 in Nederland 106.600 mensen fentanyl van hun dokter, en krijgen bijna alle gebruikers hier het als medicijn. Dat medische gebruik is terecht.

Gewenning tijdens voorgeschreven gebruik betekent niet automatisch dat je een verslaving hebt. Lichamelijke afhankelijkheid kan na langdurig gebruik ontstaan, schrijft apotheek.nl, ook als je je aan het recept houdt. Mijn methode begint bij een andere vraag: is fentanyl voor je gevoel ook iets anders gaan doen dan pijn stillen? Hoe je dat bij pijnstillers in het algemeen merkt, lees je in verslaafd aan pijnstillers.

Wat is fentanyl, en wat is morfine?

Fentanyl is een sterke pijnstiller uit de groep van de opioïden. Artsen schrijven het voor bij heftige pijn, zoals na een operatie, bij kanker of in de palliatieve zorg. Wat doet fentanyl? Het werkt verdovend, schrijft Jellinek: je voelt geen of minder pijn. Veel voorkomende bijwerkingen zijn verstopping, sufheid, duizeligheid, hoofdpijn en misselijkheid.

Morfine is een sterke pijnstiller bij ernstige pijn, bijvoorbeeld na een operatie, bij een hartinfarct of bij kanker, schrijft apotheek.nl. Morfine is een opiaat: een stof die direct uit opium komt. Fentanyl is dat strikt genomen niet. Volgens de Nationale Drug Monitor is fentanyl een volledig synthetisch opioïde.

Een fentanylpleister geeft het middel via je huid af. Volgens apotheek.nl begint hij na 12 tot 24 uur te werken en houdt hij ongeveer 72 uur aan. Daarnaast bestaan zuigtabletten, neusspray en tabletten onder de tong, die veel sneller werken en korter. De tijden hieronder komen van apotheek.nl.

Hoe bouw je een fentanylpleister of morfine af?

Gebruik je fentanyl of morfine langer dan een maand, dan bouw je af in kleine stapjes. Volgens Thuisarts neem je dan elke week iets minder. Na jaren gebruik is het soms nodig om per maand een stap te zetten. Hoeveel minder per stap, verschilt per mens en per medicijn, dus dat plan maak je met je arts. Hoe lang een vorm werkt, bepaalt mede wanneer je een stap omlaag merkt.

Bij minderen kun je klachten krijgen. Thuisarts noemt onder meer angst en spanning, onrust, geprikkeld zijn, spierpijn, somberheid, misselijkheid en overgeven, diarree, tranende ogen, een loopneus, zweten en slecht slapen. Thuisarts beschrijft dat kleine afbouwstappen de klachten kunnen beperken. Bel je huisarts als de klachten zwaar zijn, of als de pijn terugkomt en je daardoor minder kunt doen.

Wanneer is fentanyl gevaarlijk?

Het grootste risico van fentanyl is een overdosis, schrijft Jellinek. Fentanyl kan je ademhaling onderdrukken. Volgens het Farmacotherapeutisch Kompas is dat een ernstige bijwerking, die zwaarder wordt bij een hogere dosis en nog uren kan aanhouden nadat een pleister is verwijderd.

Slaap- en kalmeringsmiddelen, alcohol en verdovende drugs zoals GHB kunnen samen met fentanyl levensgevaarlijk zijn, schrijft DRUGSinfo. Neem dus niets extra om klachten te dempen. Houd een pleister onder de 40 graden, zegt apotheek.nl. Bel je arts bij hoge koorts: volgens het Kompas kan er dan meer fentanyl in je bloed komen. Contact met een pleister kan volgens het Kompas voor een kind fataal zijn: gooi gebruikte pleisters veilig weg.

Na afbouwen of een pauze is je lichaam minder gewend. De richtlijn opiaatverslaving beschrijft dat het lichaam die gewenning heel snel kwijtraakt, en dat je vroegere dosis daarna levensbedreigend kan zijn. Grijp daarom nooit zelf terug naar je oude dosis; bespreek pijn of drang met je arts.

Bel 112 als iemand niet reageert, heel kleine pupillen heeft, snurkend of gorgelend ademt, blauwe lippen of nagels krijgt, of oppervlakkig, langzaam of niet ademt. Die tekenen van een overdosis noemt Jellinek. Leg iemand die ademt in stabiele zijligging en blijf erbij.

Naloxon is het tegengif bij een onderdrukte ademhaling. Volgens de richtlijn werkt het kort, en na een langwerkend opioïde is minstens 24 uur toezicht nodig. Bel daarom altijd 112, ook als naloxon is gegeven. Vraag je arts of het in jouw situatie zinvol is naloxon beschikbaar te hebben.

Bij langdurig of zwaar gebruik van alcohol kan plotseling stoppen een ernstig onthoudingssyndroom veroorzaken. Langdurig gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen vraagt vaak om geleidelijke afbouw in overleg met een arts. Ontwenning van GHB kan ernstig en soms levensbedreigend zijn. Ontgifting van opioïden hoort doorgaans begeleid te worden. Overleg met je huisarts voordat je iets verandert.

Denk je aan zelfdoding, bel dan gratis 113 Zelfmoordpreventie, of chat via 113.nl. Meer uitleg vind je bij Thuisarts, apotheek.nl en Jellinek.

Wat doet morfine met je hersenen?

Morfine zorgt ervoor dat het pijnbericht in je hersenen niet of minder sterk aankomt. Je voelt de pijn minder en reageert er rustiger op, schrijft apotheek.nl. Volgens Jellinek lijken opioïden sterk op endorfine, een stof die je hersenen zelf maken, en doen ze ongeveer hetzelfde, alleen veel krachtiger en langer. Ze beïnvloeden onder meer dopamine. Die stof prikkelt het beloningssysteem en kan een gelukzalig gevoel geven. Ook substantie P, een stof die pijnsignalen doorgeeft, verandert erdoor.

Dit helpt verklaren waarom een dosis behalve pijnverlichting ook iets anders kan gaan betekenen. Daarbij gaat het om twee dingen. Het eerste is de verwachting: wat je van een dosis verwacht.

Die verwachting gaat al snel verder dan minder pijn: ook rust, en even niets hoeven voelen. Ze komt niet uit het niets, want het middel werkt echt op die plekken. Alleen komt die rust van buiten. Hoe vaker dat gebeurt, hoe minder je nog op je eigen rust rekent.

Het tweede is je normale stemming: hoe je je op een gewone dag voelt. Na langdurig gebruik went je lichaam eraan, en volgens apotheek.nl kun je zelfs gevoeliger worden voor pijn, omdat zenuwen in je hersenen extra gevoelig worden.

Bij een pleister die steeds werkt, is verandering in pijn of stemming soms moeilijk te herkennen. Het effect wordt de achtergrond van je dagen. Je normale stemming zakt langzaam, en dat voelt alsof je nu eenmaal zo bent.

Wat je voor je pijn nodig hebt, beoordeelt je arts. Maar misschien maakt een week zonder pleister je banger dan je kunt uitleggen. Die angst zegt vaak meer over hoe lang je niets anders kent dan over wie je bent.

Wat zoek je in een extra pufje of zuigtablet?

Soms zoek je in een extra pufje of zuigtablet niet alleen minder pijn, maar ook rust. De snelle vormen zijn bedoeld voor pijn die ineens opkomt en werken binnen een half uur. Juist door die snelle werking kan de verwachting ontstaan dat ze ook bij onrust of spanning helpen. Bespreek dit met je voorschrijver.

Bij fentanyl klinkt de verwachting zelden als: dit wordt fijn. Eerder als: zo meteen is het stil. Onder die verwachting ligt vaak een negatieve gedachte over jezelf. Hier luidt hij bijvoorbeeld: een zware minuut kan ik niet zelf aan.

De rust die volgt is echt, dat hoef je niet weg te redeneren. Alleen bewijst die rust niet wat de negatieve gedachte over jezelf beweert. Ze laat vooral zien dat je het sinds de spray nooit meer zonder hebt geprobeerd.

Online traject · elf stappen

Van verslaving naar vrij leven

Elke verslaving heeft twee kanten: het gebruik zelf, en de reden dat je gebruikt. In elf stappen laat ik je zien waarom je gebruikt en doorzie je wat fentanyl je werkelijk geeft. Zo stop je met fentanyl, eenvoudiger dan je denkt. Het afbouwen regel je met je arts; dit traject gaat over de verslaving zelf.

€197 Bekijk het traject →

Moet fentanyl na het afbouwen verboden terrein worden?

Een verbod op fentanyl na het afbouwen werkt meestal minder goed dan je hoopt. Het legt het middel buiten bereik, maar laat heel wat je erin zocht. Iets wat je jezelf ontzegt, houdt zijn glans, en op een dag met veel pijn of spanning valt die glans extra op.

Niet mogen is iets anders dan niet willen. Een verbod vraagt elke dag toezicht op jezelf. Niet meer willen begint bij wat je in een extra dosis zocht: stilte in je hoofd, een zware minuut die je niet zelf hoefde te dragen.

Fentanyl dempte dat even en loste het niet op; de volgende keer leek je het nog harder nodig te hebben. Zodra je dat doorziet, valt de reden om het te nemen weg. Nee zeggen is dan niet meer nodig.

Dit is geen medische regel. Krijg je later weer ernstige pijn, dan kan een arts terecht opnieuw een opioïde voorschrijven, en dat is zorg. Het verschil zit in de taak: pijn stillen, of ook de stilte in je hoofd regelen. Wie dat verschil ziet, kiest zelf, zonder strijd. Er is niets dat je niet mag. Je wilt alleen niet meer. Waarom zelfbeheersing het op den duur zelden redt, staat in wilskracht werkt niet.

Wat merk je in de weken na je laatste pleister?

In de weken na je laatste pleister merk je eerst vooral je lichaam. Klachten kunnen nog even aanhouden, en de pijn kan terugkomen. Bespreek dat met je huisarts in plaats van zelf iets te regelen, want je lichaam is minder gewend dan eerst.

Deze eerste weken zijn een tijd van wennen. Heb je dan een mindere dag, dan zegt dat niet dat je iets verkeerd doet. Vaak zie je op zo'n dag de nasleep van al die maanden gebruik.

Speelt er pijn of zijn de klachten zwaar, bespreek het dan met je arts. Hoe lang het duurt, noem ik bewust niet. Een termijn maakt van elke dag een streepje op de muur.

Wat wel verandert, is dat de dag weer van jou is, zonder wisseltijd en zonder spray binnen handbereik. Sommige mensen merken dat hun normale stemming langzaam omhoog komt.

Welke hulp is er bij een fentanyl verslaving?

Hulp bij een fentanyl verslaving heeft twee kanten. Het afbouwen loopt via je voorschrijver of huisarts. Met de reden dat je gebruikt kun je zelf beginnen. Dit is wie wat doet:

Een verwijzing naar de verslavingszorg loopt via je huisarts.

Je arts begeleidt het veilig afbouwen: dat gaat over je lichaam. Wil je van fentanyl af, maar komt het verlangen naar een extra dosis steeds terug? Dan bestaat de reden dat je gebruikt nog.

Daar begint mijn traject Van verslaving naar vrij leven: in elf online stappen zie je wat je in fentanyl zocht behalve minder pijn, en zodra die reden wegvalt, verdwijnt de behoefte. Je stopt doordat je fentanyl doorziet, niet doordat je jezelf tegenhoudt.

Het afbouwschema blijft bij je arts; met het traject begin je wanneer je wilt, zonder wachttijd: bekijk het traject. Twijfel je over een snelle behandeling in het buitenland, lees dan eerst ibogaine tegen verslaving.

Veelgestelde vragen