Gedwongen opname bij verslaving: hoe werkt een zorgmachtiging?

Let op: Is er direct gevaar? Bel 112.

Misschien weet je niet meer wat je kunt doen als je zoon dagen niet thuiskomt, of als je partner drinkt tot hij omvalt en elke hulp wegwuift. Je vraagt je af of iemand hem kan laten opnemen wanneer hij zelf geen hulp wil. Een gedwongen opname bij verslaving lijkt dan misschien de enige mogelijkheid die nog over is.

Hieronder lees je hoe de wet werkt: wanneer het kan, hoe je een melding doet, hoe lang het duurt en welke rechten er zijn. Daarna gaat het over wat verplichte zorg kan veranderen en wat jij kunt doen wanneer die route niet mogelijk is.

Tot slot lees je over de Doorzien-methode. Die begint bij de reden dat hij gebruikt en vormt de basis van het traject Van verslaving naar vrij leven. Ik schrijf hij, maar het kan ook om een vrouw gaan. Dit is uitleg, geen juridisch advies voor jouw situatie.

In dit artikel

• Hoe werkt een gedwongen opname bij verslaving?
• Wanneer is een gedwongen opname mogelijk bij verslaving?
• Hoe regel je een gedwongen opname?
• Hoe lang duurt een gedwongen opname?
• Welke rechten heeft hij, en welke heb jij?
• Stopt hij met gebruiken door een gedwongen opname?
• Waarom stopt hij niet, als hij ziet wat het kost?
• Wat kun je doen als dwang niet kan?
• Wanneer bel je 112, de huisarts of 113?
• Veelgestelde vragen

Hoe werkt een gedwongen opname bij verslaving?

Een gedwongen opname bij verslaving werkt via de Wet verplichte ggz, kort de Wvggz. Die wet regelt sinds 1 januari 2020 wanneer iemand zorg krijgt tegen zijn zin. Volgens de Rijksoverheid mogen hulpverleners iemand in een psychische crisis alleen tegen zijn zin behandelen als de rechter of de burgemeester daar toestemming voor gaf.

Er zijn twee routes, legt het Informatiepunt dwang in de zorg uit. De crisismaatregel is voor spoed: de burgemeester beslist, op basis van een medische verklaring van een psychiater. De zorgmachtiging is voor situaties die ernstig zijn maar niet acuut: de officier van justitie vraagt de rechter om toestemming.

De wet gebruikt de term verplichte zorg. Dat kan meer zijn dan een opname. Volgens de KNMG staat de zorg centraal, en kan verplichte zorg ook thuis. Opname is dus één van de mogelijke vormen.

Hoor je nog IBS of RM? Dat zijn oude termen uit de Wet Bopz. De KNMG schrijft dat de IBS (inbewaringstelling) is vervangen door de crisismaatregel. De zeven soorten rechterlijke machtiging zijn samengegaan in één zorgmachtiging.

Bron: Informatiepunt dwang in de zorg, Jellinek, Rechtspraak en KNMG.

Wanneer is een gedwongen opname mogelijk bij verslaving?

Een gedwongen opname bij verslaving is alleen mogelijk als een psychische stoornis leidt tot gedrag dat ernstig nadeel veroorzaakt, voor hemzelf of voor anderen. Volgens het Informatiepunt legt de rechter verplichte zorg alleen op als er geen andere manier is om dat nadeel weg te nemen. Ook moet de zorg in verhouding zijn en werken.

De wet noemt als ernstig nadeel onder meer levensgevaar, ernstig letsel, ernstige psychische of financiële schade, ernstige verwaarlozing en maatschappelijke teloorgang. Ook telt het als zijn veiligheid wordt bedreigd, bijvoorbeeld doordat hij onder invloed van een ander raakt.

Bij een verslaving ligt de lat hoog. De richtlijn Verplichte zorg in de ggz vraagt de psychiater te beschrijven hoe sterk het gebruik doorwerkt in iemands denken, voelen, willen en handelen. Zo sterk dat hij, in de woorden van de Hoge Raad, een willoos werktuig van zijn verslaving is geworden.

Veel gebruik, schulden of een verloren baan zijn op zichzelf niet genoeg voor verplichte zorg. De vraag is of hij nog zelf kan kiezen. Jij ziet hem wegglijden en de wet zegt: nog niet. Dat is hard. Speelt er ook een psychose of een andere psychische aandoening, lees dan psychose door drugs en dubbele diagnose.

Hoe regel je een gedwongen opname?

Een gedwongen opname regel je als naaste niet zelf. Je kunt wel een melding doen, en daarna beoordelen anderen wat nodig is. Volgens het Informatiepunt en de Rijksoverheid gaat het zo.

1. Direct gevaar? Bel 112. In een crisis kun je volgens het Informatiepunt ook de crisisdienst of de politie bellen, of zijn hulpverlener.
2. Krijgt hij al zorg? Meld je zorgen bij die zorgaanbieder. Die kan melden bij de officier van justitie.
3. Geen zorg? Meld het bij het meldpunt zorgwekkend gedrag van zijn gemeente, landelijk 0800-1205. Dat kan anoniem.
4. De gemeente doet een verkennend onderzoek, met informatie van hulpverleners of politie.
5. Binnen 14 dagen beslist de gemeente of ze de officier van justitie vraagt een zorgmachtiging voor te bereiden.
6. Een onafhankelijk psychiater schrijft een medische verklaring, en er komt een zorgplan.
7. De rechter hoort hem en zijn advocaat, en beslist binnen drie weken.

Dient de gemeente binnen 14 dagen geen verzoek in? Dan kunnen een partner, een ouder, de wettelijke vertegenwoordiger of een naaste die essentieel is voor zijn zorg in beroep bij de rechter. Hoe dat in jouw geval werkt, vraag je aan de familievertrouwenspersoon of het Juridisch Loket.

Een melding kan als verraad voelen. Je vertelt daarmee waar je je zorgen over maakt aan mensen die moeten beoordelen wat er nodig is.

Hoe lang duurt een gedwongen opname?

Een crisismaatregel duurt maximaal drie werkdagen, een eerste zorgmachtiging maximaal zes maanden. Dat zijn de langste termijnen, geen vaste opnameduur. Hieronder alle termijnen van het Informatiepunt en de Rechtspraak.

Welke rechten heeft hij, en welke heb jij?

Hij krijgt altijd een gratis advocaat, schrijft de Rechtspraak. Advies kan hij vragen aan een patiëntenvertrouwenspersoon, via de Stichting PVP op 085 330 3000.

Op een zorgkaart zet hij welke zorg hij wel en niet wil. Met een eigen plan van aanpak laat hij zien hoe het zonder verplichte zorg kan; volgens de brochure voor betrokkenen heeft hij daar twee weken voor. Klachten gaan naar een klachtencommissie.

En jij? Familie wordt zo veel mogelijk betrokken, staat bij het Informatiepunt. Maar hij mag zeggen dat jij geen informatie krijgt. Hulpverleners luisteren dan wel naar jou, maar vertellen niets over hem.

Voor jou is er de familievertrouwenspersoon. Die denkt mee, geeft informatie en kan bemiddelen met de behandelaar. Volgens de Landelijke Stichting Familievertrouwenspersonen is dat gratis, ook al tijdens de voorbereiding. Bel 0900 333 2222. Gratis juridisch advies bij een laag inkomen krijg je bij het Juridisch Loket, 0800 8020.

Stopt hij met gebruiken door een gedwongen opname?

Een opname kan het gebruik een tijd onderbreken. Dat kan zijn leven beschermen en jou rust geven. Tijdens de opname kan het gebruik stoppen, terwijl de behoefte eraan blijft bestaan.

Het LEDD, een kennisnetwerk waarin ook het Trimbos-instituut zit, noemt twee kanten. Verplichte zorg kan zinvol zijn als de verslaving tot ernstig nadeel leidt. Maar wie niet zelf gemotiveerd is, kan zich onder druk voelen staan. Dat kan leiden tot weerstand, een slechtere band met de behandelaar en meer gebruik.

Dat past bij de vicieuze cirkel rond gebruik. Een ronde begint bij een aanleiding, zoals spanning of een lege avond. Dan komt de verwachting: even rust in mijn hoofd. Op het gebruik volgt de nasleep, en tot slot de conclusie, zoals: ik kan het niet zonder. Met die conclusie wordt de reden om te gebruiken elke ronde sterker.

Wat hij in het middel zocht, is na de opname nog niet opgelost. Thuis komen de gewone momenten terug. Daarmee komt ook de behoefte terug. Zie ook thuis na een opname.

Een gedwongen opname is de sterkste vorm van niet mogen gebruiken. Wie niet mag, blijft verlangen zolang de reden om te gebruiken er is. Valt die reden weg, dan wil hij niet meer en hoeft hij niets meer te weerstaan. Dat kan geen rechter opleggen.

Er is niets dat je niet mag. Je wilt alleen niet meer.

Online traject · elf stappen

Van verslaving naar vrij leven

Voor het moment waarop hij zelf wil stoppen. Elke verslaving heeft twee kanten: het gebruik zelf, en de reden dat iemand gebruikt. In elf stappen laat ik hem zien waarom hij gebruikt en doorziet hij wat het middel hem werkelijk geeft. Zo stopt hij met zijn verslaving, eenvoudiger dan hij denkt.

€197 Bekijk het traject →

Waarom stopt hij niet, als hij ziet wat het kost?

Vaak ziet hij heel goed wat het gebruik kost. Toch stopt hij niet, omdat hij niet vanwege de kosten gebruikt. Hij zoekt iets in het middel: rust in zijn hoofd, even niets voelen. Op het moment zelf lijkt het middel dat op te lossen.

De roes is echt, maar lost die reden niet op. Elke keer dat het middel uitwerkt, voelt hij zich een stukje minder goed. Daardoor lijkt het middel nog harder nodig.

Achter de verwachting zit vaak een gedachte over zichzelf. Dat kan bijvoorbeeld zijn: zonder iets kan ik de dag niet aan, of nuchter stel ik niets voor. Zo'n oordeel is geen feit over hem, al kan het door herhaling steeds overtuigender lijken.

Onder druk kan hij tegelijk beloven mee te werken en alvast ruimte zoeken voor later: als ik hier weg ben, dan één keer. Zo onderhandelt hij met zichzelf. Het is geen onwil en niet bedoeld om jou te kwetsen. Zie ook liegen over gebruik.

Een opsomming van de gevolgen bereikt hem daardoor niet. Er verandert pas iets als hij zelf doorziet dat het middel niet oplost wat hij erin zoekt. Dan valt de reden weg, en daarmee de behoefte. Meer daarover lees je in is verslaving een keuze.

Wat kun je doen als dwang niet kan?

Als dwang niet kan, kun je nog steeds veel doen, voor hem en voor jezelf. Buiten de wet om kun je iemand niet dwingen om hulp te zoeken, schrijft Jellinek. Volgens Jellinek beslist een kind vanaf zestien jaar ook zelf over behandeling. Zijn keuze blijft bij hem. Jij zorgt voor je eigen leven.

1. Stop met beschermen. Thuisarts adviseert naasten om niet alles over te nemen en geen problemen op te lossen die uit de verslaving voortkomen.
2. Stel grenzen over jezelf. Geen geld meer lenen. Niet meer voor hem liegen. Zo'n grens gaat over jou. Een verbod op zijn gebruik gaat over hem. Dan begint hij weer met zichzelf te onderhandelen.
3. Zoek steun voor jezelf. De Jellinek Advieslijn, 088 505 1220, is er ook voor naasten. Er is CRAFT, en het online programma Zelfhulp Naasten (voorheen Samen Nuchter).
4. Houd de deur open. Een rustig gesprek zegt meer dan een confrontatie. Zie interventie bij verslaving.
5. Weet wat er is voor als hij wil. Wil hij stoppen, dan kan hij zonder verwijzing beginnen met mijn online traject. Wil hij liever persoonlijk begeleid worden door een behandelaar, dan kan zijn huisarts hem verwijzen naar de verslavingszorg. Gebruikt hij alcohol, GHB, slaap- of kalmeringsmiddelen of opioïden, dan beoordeelt een arts eerst hoe hij veilig stopt.

Dat traject is Van verslaving naar vrij leven: elf online stappen om te stoppen met de verslaving. Het is er voor wie wil stoppen en merkt dat het verlangen steeds terugkomt, ook als hij al vaker is gestopt en weer begonnen. Het begint bij wat hij in het middel zoekt. Zodra hij doorziet wat het hem werkelijk geeft, valt de reden om te gebruiken weg en hoeft hij niets meer te weerstaan.

Er is geen wachttijd: bekijk het traject, zodat je het hem kunt laten zien wanneer hij eraan toe is.

Meer over wat jij kunt doen, lees je in hulp voor naasten, je zoon loslaten en een partner die gebruikt.

Wanneer bel je 112, de huisarts of 113?

Bel in een spoedsituatie altijd 112, schrijft de Rijksoverheid. Denk aan iemand die niet wakker te krijgen is, moeilijk ademt, of dreigt zichzelf of een ander iets aan te doen. Bij een crisis zonder direct levensgevaar bel je de huisarts of de huisartsenpost, of zijn hulpverlener.

Denkt hij, of denk jij, aan zelfdoding? Bel gratis 113 Zelfmoordpreventie of chat via 113.nl, of bel 112 als het gevaar direct is.

Na een opname of andere periode zonder gebruik is zijn lichaam de oude hoeveelheid niet meer gewend. Jellinek waarschuwt dat mensen na een opname of gevangenis zomaar een overdosis heroïne kunnen krijgen met de hoeveelheid die ze gewend waren. Bij opioïden en GHB is dat levensgevaarlijk.

Bij langdurig of zwaar gebruik van alcohol kan plotseling stoppen een ernstig onthoudingssyndroom veroorzaken. Langdurig gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen vraagt vaak om geleidelijke afbouw in overleg met een arts. Ontwenning van GHB kan ernstig en soms levensbedreigend zijn. Ontgifting van opioïden hoort doorgaans begeleid te worden. Overleg met je huisarts voordat je iets verandert.

Een melding of zorgmachtiging vervangt geen spoedhulp. En het traject vervangt geen medische afbouw, crisisinterventie of acute psychiatrische zorg.

Veelgestelde vragen