Is verslaving een keuze?

Let op: Gebruik je veel alcohol, GHB, slaap- of kalmeringsmiddelen of opioïden, overleg dan eerst met je huisarts voordat je stopt.

Is verslaving een keuze? Misschien vraag je het jezelf af na weer een avond die uit de hand liep. Je pakte zelf dat glas of die lijn. Daardoor kan het als jouw schuld voelen. Of je vraagt het je af over een ander: hij kiest er toch zelf voor?

Er is een verschil tussen verslaafd raken en een afzonderlijk gebruiksmoment. Niemand kiest ervoor verslaafd te raken. Een gebruiksmoment kan wel als een eigen keuze voelen. Hier lees je hoe een verslaving ontstaat, welke oorzaken meespelen en wat wetenschappers zeggen over ziekte en keuze.

Daarna lees je hoe die keuze weer vrij wordt met de Doorzien-methode. Op die methode is Van verslaving naar vrij leven gebaseerd.

In dit artikel

• Is verslaving een keuze?
• Hoe ontstaat een verslaving?
• Wat zijn de oorzaken van verslaving?
• Is verslaving een ziekte of een keuze?
• Waarom voelt gebruiken dan toch als een keuze?
• Wat verandert er als je de verwachting doorziet?
• Ben je dan schuldig aan je verslaving?
• Wat als je denkt: hij kiest er toch zelf voor?
• Hoe stop je veilig, en welke hulp is er?
• Veelgestelde vragen

Is verslaving een keuze?

Nee, de verslaving zelf is geen keuze. Niemand besluit op een dag dat hij verslaafd wil worden. Het Trimbos-instituut en Verslavingskunde Nederland schrijven het ook in hun infosheet over stigma: niemand kiest ervoor om verslaafd te raken.

Het helpt om drie momenten uit elkaar te houden. De eerste keren zijn vaak een keuze. Verslaafd raken gebeurt geleidelijk, zonder dat iemand daarvoor kiest. Daarna kun je nog steeds keuzes ervaren, terwijl het middel die keuzes al sterk beïnvloedt.

Het Amerikaanse instituut NIDA zegt hetzelfde. De eerste beslissing om drugs te nemen is meestal vrijwillig. Bij herhaald gebruik kan het vermogen om jezelf te sturen flink afnemen. Dat noemt NIDA het kenmerk van verslaving.

Je maakt nog keuzes, maar die voelen minder vrij. Dat merk je bijvoorbeeld aan twijfelen en uitstellen. Ook die momenten horen erbij.

Hoe ontstaat een verslaving?

Een verslaving ontstaat stap voor stap, meestal zonder dat je het merkt. Jellinek beschrijft in Wat is verslaving? een vaste volgorde.

Geen van die stappen betekent dat iemand voor verslaving kiest. De definitie en de diagnose vind je in wat is verslaving. Hoe je het herkent, lees je in kenmerken van verslaving.

Wat zijn de oorzaken van verslaving?

Een verslaving heeft bijna nooit één oorzaak. Volgens het RIVM ontstaat ze doordat aanleg, andere persoonlijke factoren en invloeden uit de omgeving op elkaar inwerken. Jellinek voegt eraan toe dat wat op het ene gebied kwetsbaar is, op een ander gebied goedgemaakt kan worden. De tabel zet de oorzaken van verslaving op een rij. Bij elke oorzaak staat of je die zelf gekozen hebt.

Bron: RIVM (VZinfo), Radboudumc, Jellinek en NIDA.

Veel van wat in deze lijst staat, heb je zelf niet gekozen. Waarom de een meer risico loopt dan de ander, lees je in verslavingsgevoelig.

Is verslaving een ziekte of een keuze?

Wetenschappers zijn het niet eens over de vraag of verslaving een ziekte of een keuze is. Jellinek beschrijft negen opvattingen. Het biopsychosociale model en het hersenziektemodel worden volgens Jellinek nu het meest gebruikt.

Volgens het hersenziektemodel verandert herhaald gebruik de hersenen. Volgens Jellinek reageert het beloningscentrum sterk op drugs. Het geheugen slaat het fijne gevoel op, samen met de omstandigheden. Het deel dat afweegt tussen verlangen en verstand, werkt minder goed. De KNMG noemt verslaving een chronische ziekte die goed te behandelen is.

Er is ook kritiek. Psycholoog Reinout Wiers zegt in GGZnieuws dat er in de hersenen wel dingen veranderen. Maar mensen kunnen na tien jaar roken toch stoppen. Daarmee zet hij vraagtekens bij het beeld van een chronische hersenziekte. In een opiniestuk uit 2008 op Sociale Vraagstukken noemt Chip Huisman het ziektebegrip wetenschappelijk zwak onderbouwd.

De Amerikaanse psycholoog Gene Heyman noemt verslaving een stoornis van keuze. In zijn artikel uit 2013 schrijft hij dat de meeste mensen die verslaafd waren aan illegale drugs, rond hun dertigste stoppen. Meestal zonder professionele hulp. Wat meespeelt, zijn zorgen over justitie en geld, en de wens om gerespecteerd te worden, vooral door familie.

Bron: zie het bronnenblok onderaan.

Herhaald gebruik kan het brein veranderen. Tegelijk stoppen veel mensen. De modellen beschrijven verschillende kanten van die werkelijkheid. Mijn kijk: het brein is echt veranderd, en toch wordt de keuze elke keer opnieuw gemaakt. De vraag is wat er op het moment van kiezen meespeelt.

Waarom voelt gebruiken dan toch als een keuze?

Gebruiken voelt als een keuze, omdat je ook echt elke keer kiest. Alleen doe je dat met een verwachting die niet klopt. Het verloop rond gebruik is een vicieuze cirkel.

Het begint bij een aanleiding, zoals een lege avond, ruzie of een vrijdagmiddag. Dan komt de verwachting: hiermee wordt het lichter. Het gebruik dat volgt, werkt ook echt; de roes is niet verzonnen. Daarna komt de nasleep, met de nacht, de ochtend en de spijt. De ronde eindigt met de conclusie: een korte zin over jezelf, zoals zonder dit lukt het me niet.

Je maakt de keuze bij de verwachting. Als je die gelooft, voelt gebruiken als een logische keuze. Je zoekt iets in het middel, zoals rust, lef of even niets voelen. Je verwacht dat het middel dat oplost. Daar klopt de verwachting niet.

Heyman beschrijft iets vergelijkbaars. Het middel is de beste keuze als je alleen naar dit moment kijkt. Het is de slechtste keuze als je ook de gevolgen en de mensen om je heen meetelt. Je legt de roes naast het nare moment vlak ervoor, en dan wint het middel bijna altijd. Wat je op dat moment niet ziet: de roes is echt, maar de reden dat je gebruikte is er de volgende ochtend nog.

Ook je normale stemming speelt mee: hoe je je op een gewone dag zonder middel voelt. Bij vaak gebruiken zakt die stemming langzaam. Daardoor lijkt het middel steeds harder nodig. Zie ook dopamine en verslaving.

Je kiest wel, elke keer. Alleen kies je met een verwachting die niet klopt.

Wat verandert er als je de verwachting doorziet?

Als je de verwachting doorziet, kies je vanzelf anders, zonder dat je jezelf iets verbiedt. Zie je dat het middel niet oplost wat je erin zocht, dan valt de reden weg om te gebruiken, en daarmee de behoefte. Er valt niets meer te weerstaan.

Achter de verwachting zit vaak een gedachte over jezelf: zonder glas ben ik saai, of zonder pil slaap ik nooit. Herken je die gedachte als een oude conclusie in plaats van een feit, dan klinkt de verwachting minder overtuigend.

De meeste mensen proberen te stoppen door zichzelf gebruik te verbieden. De reden om te gebruiken blijft dan bestaan. Het middel blijft iets kostbaars dat je jezelf ontzegt. Daardoor begin je met jezelf te onderhandelen: vandaag niet, zaterdag misschien. Ook zonder gebruik kan zo'n avond je alle energie kosten.

Als je niet meer wilt gebruiken, hoef je geen verbod te bewaken. Dan maak je een vrije keuze. Het gaat niet om de vrijheid om te gebruiken wanneer je wilt, maar om de vrijheid om niet elke dag opnieuw te hoeven kiezen. Niemand verbiedt je iets; je wilt het gewoon niet meer. Waarom een verbod op jezelf zo zelden blijft werken, staat in wilskracht werkt niet.

Zo werkt Van verslaving naar vrij leven. In elf online stappen laat ik je zien waarom je gebruikt en wat het middel je werkelijk geeft. Het traject is er voor wie wil stoppen en merkt dat het verlangen steeds terugkomt. Je volgt het thuis, in je eigen tempo: bekijk het traject.

Online traject · elf stappen

Van verslaving naar vrij leven

Elke verslaving heeft twee kanten: het gebruik zelf, en de reden dat je gebruikt. In elf stappen laat ik je zien waarom je gebruikt en doorzie je wat het middel je werkelijk geeft. Zo stop je met je verslaving, eenvoudiger dan je denkt.

€197 Bekijk het traject →

Ben je dan schuldig aan je verslaving?

Nee, je bent niet schuldig aan je verslaving. Schuld past niet bij iets wat je niet gekozen hebt. Hoogleraar Arnt Schellekens van het Radboudumc zegt het zo: geen schuld, wel verantwoordelijkheid. Hij vergelijkt het met suikerziekte: je kiest er niet voor, maar wel hoe je ermee omgaat.

Schuld helpt ook niet. Volgens het Trimbos-instituut en Verslavingskunde Nederland nemen schuld, schaamte en onmacht toe als iemand zich veroordeeld voelt. Daardoor kan het langer duren voordat hij hulp zoekt.

In de cirkel zie je waarom. Na een avond die misging, komt de conclusie: zie je wel, ik deug niet. Juist dat oordeel maakt de volgende verwachting sterker. Hoe minder je jezelf waard vindt, hoe aantrekkelijker de verwachting van verdoving klinkt.

Verantwoordelijkheid is iets anders. Schuld gaat over wat misging. Verantwoordelijkheid gaat over wat je vanaf nu wilt doen. Meer over de schaamte die daar vaak bij komt, lees je in verslaving en schaamte.

Wat als je denkt: hij kiest er toch zelf voor?

Als je denkt dat hij er zelf voor kiest, heb je half gelijk. Hij kiest elke keer, maar niet vrij. Hij kiest op basis van een verwachting die voor hem nog klopt. Je boosheid is begrijpelijk.

Iemand terechtwijzen werkt averechts, zegt ook Schellekens. Een verwijt bevestigt het oordeel dat hij al over zichzelf heeft. Een verbod van buiten wordt een regel die hij probeert te omzeilen.

Je kunt wel zeggen wat je ziet, zonder hem een etiket te geven. Ook kun je duidelijk zijn over wat jij niet meer wilt dragen en steun zoeken voor jezelf. Het traject is er voor het moment waarop hij zelf wil stoppen, ook als hij al vaker heeft geprobeerd te stoppen. De reden dat hij gebruikt, kun jij niet voor hem wegnemen. Meer staat in hulp voor naasten en als je partner verslaafd is.

Hoe stop je veilig, en welke hulp is er?

Bij sommige middelen is stoppen zonder arts gevaarlijk. Dat staat los van de vraag of het een keuze is.

Bij langdurig of zwaar gebruik van alcohol kan plotseling stoppen een ernstig onthoudingssyndroom veroorzaken. Langdurig gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen vraagt vaak om geleidelijke afbouw in overleg met een arts. Ontwenning van GHB kan ernstig en soms levensbedreigend zijn. Ontgifting van opioïden hoort doorgaans begeleid te worden. Overleg met je huisarts voordat je iets verandert.

Bel 112 als iemand een aanval krijgt, niet aanspreekbaar is of niet normaal ademt. Zakt je stemming diep weg of denk je aan zelfdoding, bel dan gratis 113 Zelfmoordpreventie, of chat via 113.nl. Het traject vervangt geen medische afbouw of behandeling.

Voor stoppen zelf is Van verslaving naar vrij leven een volwaardige route, ook als eerdere pogingen geen stand hielden. Hoe het traject werkt, lees je hierboven. Je hebt geen verwijzing nodig en begint wanneer je wilt. Bij de middelen hierboven begeleidt je arts het veilig afbouwen; het traject gaat over de verslaving zelf.

Wil je liever persoonlijk begeleid worden? Volgens Thuisarts lukt stoppen met drugs het vaakst samen met een hulpverlener. Voor een vergoede behandeling bij de verslavingszorg loopt de weg doorgaans via je huisarts, die je doorstuurt. Een overzicht staat in hulp bij verslaving.

Veel mensen vinden steun bij lotgenoten, zoals AA of NA. Die groepen werken met twaalf stappen. Bij AA erkennen leden in de eerste stap dat ze geen macht hebben over alcohol. De Doorzien-methode gaat uit van een andere gedachte: je bent vrij om het middel niet meer te willen. Zie ook het 12 stappen programma.

Veelgestelde vragen