Verslavingsgevoelig: kun je dan wel stoppen?

Let op: Drink je al lang veel, of neem je GHB, benzodiazepinen of opioïden, bespreek stoppen dan eerst met je huisarts.

Ik ben nu eenmaal verslavingsgevoelig. Misschien zeg je het er luchtig bij als je weer de laatste bent die van het feest vertrekt. Of het weegt zwaarder: je vader dronk, je opa ook, en nu herken je hetzelfde bij jezelf. Dan klinkt verslavingsgevoelig al snel als een vonnis. Daar komt stilletjes de gedachte bij: dan kan ik het dus ook niet laten.

In dit artikel lees je wat onderzoek zegt over verslavingsgevoeligheid. Wat is erfelijk, wat hebben ADHD en je karakter ermee te maken, en wat niet? Dan komt de vraag die eronder ligt: kun je dan wel stoppen? Je leest hoe je stopt met de Doorzien-methode, de basis van mijn traject Van verslaving naar vrij leven.

In dit artikel

• Wat betekent verslavingsgevoelig?
• Is verslaving erfelijk?
• Maken ADHD of je karakter je verslavingsgevoelig?
• Wat doet de gedachte: ik ben nu eenmaal verslavingsgevoelig?
• Waarom komt de verwachting bij de een harder binnen dan bij de ander?
• Kun je stoppen als je verslavingsgevoelig bent?
• Welke hulp past als je verslavingsgevoelig bent?
• Wanneer ga je eerst langs de huisarts?
• Veelgestelde vragen

Wat betekent verslavingsgevoelig?

Verslavingsgevoelig betekent dat je, als je alcohol of drugs gaat gebruiken, een grotere kans hebt om verslaafd te raken dan een ander. Het is geen diagnose. Een verslaving stellen behandelaars vast aan wat iemand doet, niet aan wat hij heeft meegekregen.

Jellinek legt het zo uit: de gevoeligheid voor drugs of alcohol verschilt per persoon, omdat de chemie in je hersenen deels aangeboren is. Sommige mensen lopen daardoor een verhoogde kans, áls ze gaan gebruiken. Of het ook gebeurt, hangt af van meer: je omgeving, je opvoeding en hoe je met problemen omgaat.

Jellinek gebruikt daarvoor het biopsychosociale model. Aanleg, je persoonlijke ontwikkeling en je sociale omstandigheden werken samen. Een kwetsbare plek op het ene vlak kan worden opgevangen door sterkte op een ander, zoals steun van mensen om je heen of werk dat je iets geeft.

Het woord zegt dus iets over een kans. Het zegt niets over wie je bent, en ook niet over wat je vanaf nu kiest. Hoe behandelaars een verslaving zelf omschrijven, staat in wat is verslaving.

Is verslaving erfelijk?

Verslaving is deels erfelijk. Bij alcohol wordt het risico op een verslaving volgens Jellinek voor ongeveer de helft verklaard door erfelijke factoren. Heeft een van je ouders een alcoholverslaving, dan is je kans 34 procent groter; bij twee ouders 40 procent. Bij eeneiige tweelingen is de ander in 53 procent van de gevallen ook verslaafd als de een het is, bij twee-eiige tweelingen in 23 procent.

Tegelijk bestaat er geen gen voor alcoholisme, schrijft het Trimbos-instituut. Er spelen veel genen mee die elk een klein beetje bijdragen, en ze werken samen met je omgeving. AlcoholInfo zegt het eenvoudig: wie aanleg heeft maar nooit drinkt, krijgt geen alcoholprobleem. Over de erfelijkheid van cocaïneverslaving is weinig bekend, schrijft Jellinek.

Opgroeien met een ouder met een verslaving vergroot het risico ook, tot twee keer zo groot volgens Trimbos. Daar tellen genen mee, maar ook wat je thuis zag en leerde. Wat dat met je kan doen, lees je in opgroeien met een ouder die dronk of gebruikte.

Maken ADHD of je karakter je verslavingsgevoelig?

ADHD maakt je verslavingsgevoeliger. Een vaste verslavende persoonlijkheid is in onderzoek niet gevonden. Volgens het Trimbos-instituut lopen mensen met ADHD meer risico om afhankelijk te worden van alcohol, en gaat de stap naar verslaving bij hen sneller. Impulsiviteit speelt bij ADHD en bij verslaving een rol, en een deel van de overlap komt mogelijk uit gedeelde erfelijke factoren.

Trimbos raadt aan om in de verslavingszorg op ADHD te letten. Jellinek biedt bijvoorbeeld onderzoek naar ADHD en behandeling ernaast. Hoe dat samengaat met stoppen, lees je in ADHD en verslaving.

Over karakter is het beeld minder scherp. AlcoholInfo noemt angstgevoeligheid, negatief denken, impulsiviteit en sensatie zoeken als eigenschappen die meespelen. Maar een vaste set kenmerken die voorspelt wie verslaafd raakt, is niet gevonden, schrijven Australische verslavingsonderzoekers in een stuk dat GGZ Totaal overnam. Eigenschappen verhogen een kans. Ze maken van niemand een verslaafd type.

Dat is logisch. Wie een hoofd heeft dat nooit stilstaat, zoekt in een middel eerder rust dan een ander. Dat verklaart waarom een middel aantrekkelijk is. Het bewijst niet dat je het nodig hebt.

Wat doet de gedachte: ik ben nu eenmaal verslavingsgevoelig?

De gedachte dat je nu eenmaal verslavingsgevoelig bent, maakt de reden om te gebruiken vaak sterker. Ze doet daarmee wat de laatste stap van de vicieuze cirkel doet. Die cirkel heeft vijf stappen: de aanleiding, de verwachting, gebruik, de nasleep en de conclusie. Daarna begint de volgende ronde.

De aanleiding zet een ronde in gang, zoals een drukke dag of een hoofd dat niet stil wil staan. De laatste stap is de gedachte waarmee een ronde sluit, meestal iets als: zonder dit red ik het niet.

Het woord verslavingsgevoelig kan zo'n conclusie worden. Na een avond die anders liep dan je wilde, verklaart het alles: zie je wel, zo ben ik. Dat voelt als eerlijk zijn over jezelf. Maar het is een conclusie, geen gebeurtenis. Wat er gebeurde, was dat het meer glazen werden dan je bedoelde. De conclusie die je daaruit trekt, is: ik kan niet anders.

Wanneer je met jezelf onderhandelt, werkt die conclusie twee kanten op. Soms wordt ze een vrijbrief om te gebruiken: ik ben er toch gevoelig voor, waarom zou ik moeite doen. Soms maakt ze stoppen zwaar: dan moet ik de rest van mijn leven oppassen. In beide gevallen ligt de uitkomst al vast voordat je hebt gekeken.

Achter het woord zit vaak nog een negatieve gedachte over jezelf: er is iets mis met mij, van binnen. Dat is een hard oordeel over jezelf: het idee dat wie je bent niet genoeg is. Het is een geloof, geen eigenschap. Aanleg is een kans in je lichaam. Dat er iets mis is met jou, is een oordeel dat je daar zelf aan vastmaakt.

Aanleg is een kans. Geen oordeel over wie je bent.

Waarom komt de verwachting bij de een harder binnen dan bij de ander?

Lichamen en hersenen reageren verschillend op een middel. Daardoor komt de verwachting bij de een harder binnen dan bij de ander. Jellinek schrijft dat erfelijke factoren bepalen hoe je lichaam en hersenen op drugs reageren, onder meer in het beloningscentrum en in het remmen van impulsen. Wat je van een middel verwacht, kan daardoor bij de een meer losmaken dan bij de ander.

Soms gaat het juist andersom. Volgens AlcoholInfo zijn kinderen van ouders met een alcoholverslaving soms minder gevoelig voor de directe effecten van alcohol. Ze merken minder snel iets, en denken daardoor dat ze minder voorzichtig hoeven te zijn, terwijl hun risico juist groter is.

Een verwachting die harder binnenkomt, is alleen nog geen verwachting die klopt. Wat je in het middel zoekt, is rust in je hoofd, of even niets voelen. De roes is echt, maar hij lost dat niet op. Na de late nacht en de trage ochtend kom je een stukje lager uit dan waar je begon, en lijkt het middel nog harder nodig. Dat geldt ook voor iemand met aanleg.

Dat zie je aan je normale stemming: hoe je je voelt als er niets in je systeem is. Wie regelmatig gebruikt, ziet dat niveau vaak geleidelijk zakken. Dan lijkt het alsof je van nature iets tekortkomt, en dat voelt als gevoeligheid. Een deel daarvan kan de nasleep van het gebruik zelf zijn. Zit er ook iets anders achter, laat dat dan uitzoeken.

Online traject · elf stappen

Van verslaving naar vrij leven

Elke verslaving heeft twee kanten: het gebruik zelf, en de reden dat je gebruikt. In elf stappen laat ik je zien waarom je gebruikt en doorzie je wat het middel je werkelijk geeft. Zo stop je met je verslaving, eenvoudiger dan je denkt.

€197 Bekijk het traject →

Kun je stoppen als je verslavingsgevoelig bent?

Ja, ook als je verslavingsgevoelig bent, kun je stoppen. Aanleg zegt iets over je kans om verslaafd te raken, en veel minder over of je ervan af kunt komen. Van wie een alcoholstoornis heeft, is 70 procent binnen drie jaar hersteld, meldt het Trimbos-instituut. Herstel betekent daar dat iemand niet meer aan de criteria voldoet; sommigen drinken daarna nog stevig. De kans is kleiner bij een angststoornis ernaast, bij heel veel drinken en bij veel problemen door het drinken.

Wie zich verslavingsgevoelig noemt, kiest vaak voor een streng verbod: nooit meer, want ik ben nu eenmaal zo. Alleen blijft het middel dan iets kostbaars wat je jezelf onthoudt. Daarover valt elke dag te onderhandelen. Een verbod dat rust op je aanleg, voelt bovendien als straf voor iets wat je niet koos.

Niet mogen is een regel die je bewaakt. De Doorzien-methode begint ergens anders: bij de reden dat je gebruikt. Wat zoek je in het middel, en lost het dat werkelijk op? Zodra je doorziet dat het dat niet doet, valt de reden weg en verdwijnt de behoefte.

Je gaat van ik mag niet meer naar ik wil niet meer, en dat vraagt geen andere genen. Er is niets dat je niet mag. Je wilt alleen niet meer.

Het Minnesotamodel, dat Jellinek ook aanbiedt, kijkt er anders naar. Daar is verslaving een ziekte van de hersenen, te vergelijken met een notenallergie: je bent ermee geboren, en je kiest zelf om geen noten te eten. Veel mensen vinden daarin rust en richting, en ook daar is helemaal stoppen het doel.

Het verschil zit in het vertrekpunt. Het allergiebeeld vraagt om voorzichtigheid. De methode vertrekt vanuit vrijheid: wat je niet meer wilt, hoef je ook niet te bewaken. Meer over dat model lees je in het 12 stappen programma.

Welke hulp past als je verslavingsgevoelig bent?

Het online traject Van verslaving naar vrij leven is een complete weg naar stoppen, en je hebt er geen verwijzing voor nodig. In elf stappen doorzie je waarom je gebruikt, tot de behoefte verdwijnt en je het niet meer wilt. Wat je aanleg is, maakt daarbij niet uit.

Het is bedoeld voor wie wil stoppen en merkt dat het verlangen steeds terugkomt, ook na eerdere pogingen. Je begint wanneer je wilt, online en in je eigen tempo; bekijk het traject.

Wil je liever persoonlijk begeleid worden door een behandelaar, dan loopt een vergoede behandeling bij de verslavingszorg via een verwijzing van je huisarts. Thuisarts beschrijft hoe die hulp eruitziet. Speelt ADHD, angst of somberheid mee, vraag dan of daar ook naar gekeken wordt. Is stoppen voor je lichaam riskant, dan beoordeelt de huisarts eerst wat veilig is; wanneer dat geldt, lees je hieronder. Lotgenoten vind je onder meer bij Anonieme Alcoholisten en NA. Een overzicht van de routes staat in hulp bij verslaving, en voor drugs in drugsverslaving.

Wanneer ga je eerst langs de huisarts?

Heb je lang veel gedronken, praat dan eerst met een arts voordat je stopt, adviseert Thuisarts. Hetzelfde geldt voor GHB, slaap- en kalmeringsmiddelen en opioïden.

Bij langdurig of zwaar gebruik van alcohol kan plotseling stoppen een ernstig onthoudingssyndroom veroorzaken. Langdurig gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen vraagt vaak om geleidelijke afbouw in overleg met een arts. Ontwenning van GHB kan ernstig en soms levensbedreigend zijn. Ontgifting van opioïden hoort doorgaans begeleid te worden. Overleg met je huisarts voordat je iets verandert.

Reageert iemand niet meer, is de ademhaling afwijkend of krijgt iemand een aanval: bel 112. Zakt je stemming heel diep weg, of spelen gedachten aan zelfdoding, bel dezelfde dag je huisarts of gratis 113 Zelfmoordpreventie. Een arts begeleidt het veilig stoppen of afbouwen. Mijn traject gaat over de verslaving zelf: de reden dat je gebruikt. Het vervangt geen medische afbouw of behandeling.

Veelgestelde vragen